Bị bắt có bị công ty sa thải kỷ luật không? Phân tích theo từng giai đoạn tố tụng

Câu hỏi được gõ vào ô tìm kiếm nhiều nhất khi một người Việt ở Nhật bị cảnh sát bắt thường không phải là về hình phạt, mà là: công ty có đuổi việc mình không, và mất việc rồi thì visa còn không.

Hai câu hỏi này gắn với nhau chặt hơn nhiều người tưởng. Ở Nhật, việc bị bắt tự nó chưa cho phép công ty áp dụng hình thức kỷ luật nặng nhất. Nhưng nếu hợp đồng lao động chấm dứt thật, thì tư cách lưu trú diện lao động sẽ bắt đầu bị đặt dấu hỏi, theo một cơ chế hoàn toàn khác với luật lao động.

Bài viết trình bày ranh giới của quyền sa thải kỷ luật theo từng giai đoạn tố tụng, cách xử lý những ngày không đi làm được do bị tạm giam, và mối liên động giữa việc mất việc với tư cách lưu trú.

Chỉ vì bị bắt thì chưa đủ căn cứ sa thải kỷ luật

Việc sa thải kỷ luật chỉ dựa trên sự kiện bị bắt rất khó được công nhận là hợp lệ. Trong tố tụng hình sự Nhật Bản, bắt giữ là biện pháp bảo đảm sự có mặt phục vụ điều tra, không phải là kết luận có tội. Nguyên tắc suy đoán vô tội vẫn được áp dụng, nên nếu công ty chọn ngay hình thức kỷ luật nặng nhất chỉ vì nghe tin bị bắt, biện pháp đó dễ bị đánh giá là thiếu tính tương xứng.

Một con số đáng lưu ý: theo Sách trắng tội phạm bản năm Reiwa 7, tỷ lệ truy tố đối với các vụ án có bị nghi can là người nước ngoài nhập cảnh vào Nhật trong năm Reiwa 6 là 44,28%, cao hơn mức chung là 40,38%. Dù cao hơn, vẫn có nghĩa là hơn một nửa số vụ không đi đến truy tố. Khoảng cách giữa bị bắt và bị kết tội trên thực tế là rất lớn.

Mỗi giai đoạn, công ty biết được gì và làm được gì

Nếu vụ việc kết thúc bằng quyết định không truy tố, chẳng hạn đình chỉ truy tố, thì sẽ không có phiên tòa nào cả. Muốn vẫn xử lý kỷ luật trong trường hợp đó, công ty phải tự điều tra và tự xác định sự việc. Áp một hình thức nặng cho hành vi mà cơ quan công tố đã quyết định không truy tố đòi hỏi phải có điều tra và căn cứ tương xứng.

Không có trong nội quy thì không thể kỷ luật

Kỷ luật lao động chỉ được thực hiện dựa trên các căn cứ và hình thức đã được quy định sẵn trong nội quy lao động. Ở công ty không hề có điều khoản dự liệu trường hợp nhân viên bị bắt, ngay từ đầu đã thiếu cơ sở pháp lý.

Vấn đề hay gây tranh cãi là hành vi trong đời sống riêng có thể bị kỷ luật đến đâu. Cách hiểu phổ biến là cần có trở ngại cụ thể cho hoạt động kinh doanh, hoặc uy tín xã hội của doanh nghiệp thực sự bị suy giảm; không phải cứ là hành vi ngoài giờ làm thì đều bị kỷ luật được. Việc vụ việc có bị báo chí đưa tin hay không, trên thực tế cũng được cân nhắc.

Với nhân viên là người nước ngoài, còn một điểm nữa có thể bị đặt câu hỏi: nội quy đã được phổ biến theo cách mà người đó hiểu được hay chưa. Việc chỉ dán bản nội quy bằng tiếng Nhật thường bị chỉ ra là chưa đủ.

Xử lý những ngày không đi làm được, tách khỏi chuyện kỷ luật

Trong thời gian bị giam giữ, người lao động không thể cung cấp sức lao động. Có thể xử lý phần này như một vấn đề thực hiện hợp đồng lao động, chứ không phải như một vấn đề kỷ luật.

• Nếu nội quy có chế độ tạm nghỉ việc khi bị truy tố, áp dụng chế độ đó
• Nếu đương sự xin dùng phép năm, xem xét cách xử lý
• Nếu không có quy định, xử lý như nghỉ không lương và chờ tiến trình tố tụng rồi mới quyết định
• Nếu không liên lạc được, hãy kiểm tra khả năng liên lạc qua luật sư bào chữa. Điều 39 khoản 1 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định quyền tiếp xúc với luật sư bào chữa, nên ngay ở giai đoạn gia đình và công ty chưa được gặp mặt, vẫn có thể xác nhận ý chí của đương sự thông qua luật sư

Một khi đã ra quyết định sa thải kỷ luật, việc quay ngược lại khi sau đó có kết quả không truy tố hoặc vô tội là rất khó. Lợi ích thực tế của việc vội vã ra quyết định cuối cùng thường không lớn.

Mất việc tác động ngược lên tư cách lưu trú

Đây là điểm dễ bị bỏ qua nhất, và cũng là điểm khiến vụ việc của người nước ngoài khác hẳn vụ việc của người Nhật.

Người đang lưu trú theo tư cách làm việc mà mất việc sẽ rơi vào trạng thái không thực hiện hoạt động tương ứng với tư cách lưu trú của mình. Điều 22-4 Luật Nhập cư quy định việc cư trú mà không thực hiện hoạt động tương ứng trong thời gian từ 3 tháng trở lên là căn cứ hủy tư cách lưu trú. Trường hợp có lý do chính đáng thì được loại trừ, nhưng việc đánh giá do cơ quan nhập cư thực hiện theo từng vụ. Nói cách khác, chính quyết định sa thải của công ty có thể trở thành điểm khởi đầu cho việc mất tư cách lưu trú.

Phía công ty cũng phát sinh nghĩa vụ. Điều 19-17 Luật Nhập cư yêu cầu tổ chức nơi người nước ngoài trực thuộc phải khai báo các nội dung liên quan đến việc tiếp nhận, còn Điều 19-16 quy định nghĩa vụ khai báo của chính người nước ngoài. Thời hạn cơ bản là 14 ngày. Việc chấm dứt hợp đồng lao động thuộc diện phải khai báo, nên hãy tính mốc từ ngày sa thải.

Bản thân hình phạt cũng có tác động riêng. Trong Điều 24 khoản 4 Luật Nhập cư có mục quy định người bị tuyên hình phạt giam giữ (拘禁刑, kōkinkei) chung thân hoặc trên 1 năm thuộc diện trục xuất, nhưng mục này có điều khoản trừ: nếu toàn bộ hình phạt được cho hưởng án treo thì không thuộc diện đó. Ngược lại, mục quy định về ma túy trong cùng khoản coi người bị kết án có tội vì vi phạm pháp luật về ma túy, cần sa, thuốc phiện, chất kích thích là thuộc diện trục xuất, kể cả khi chỉ bị phạt tiền hoặc được hưởng án treo. Tội danh khác nhau thì hệ quả khác nhau hoàn toàn.

Những hiểu lầm thường gặp

Thứ nhất, cho rằng đã bị truy tố thì đương nhiên bị sa thải kỷ luật. Truy tố không phải là kết tội, và việc chọn ngay hình thức nặng nhất mà chưa xem xét mối liên hệ giữa vụ việc với công việc vẫn để lại vấn đề về tính tương xứng.

Thứ hai, nghĩ rằng dù sao tư cách lưu trú cũng sắp bị hủy nên cho nghỉ trước cho gọn. Thực ra thứ tự ngược lại: chính việc cho nghỉ có thể là nguyên nhân dẫn đến hủy tư cách.

Thứ ba, cho rằng nếu hai bên thỏa thuận nghỉ việc thì không cần khai báo. Dù là nghỉ theo thỏa thuận, hợp đồng lao động vẫn đã chấm dứt, và nghĩa vụ khai báo vẫn phát sinh.

Văn phòng chúng tôi hỗ trợ như thế nào

Tại Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado, luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp thực hiện việc tiếp xúc trong trại tạm giam và các buổi làm việc. Với tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch viên chuyên trách thường trực; với các ngôn ngữ khác, bao gồm tiếng Việt, chúng tôi sắp xếp phiên dịch viên tùy theo từng vụ việc.

Khi nhận ủy thác từ chính người lao động, chúng tôi không coi việc được hưởng án treo là đủ, mà đặt mục tiêu ưu tiên hàng đầu là quyết định không truy tố, bởi không bị truy tố là điểm xuất phát tốt nhất cho cả việc giữ được công việc lẫn việc giữ tư cách lưu trú. Vụ án hình sự và thủ tục nhập cư được thiết kế như một thể thống nhất, và chúng tôi cũng tranh luận về yếu tố cố ý, lỗi trong việc có thuộc diện trục xuất hay không. Với doanh nghiệp, chúng tôi cùng lúc rà soát khả năng xử lý kỷ luật và nghĩa vụ khai báo. Lần tư vấn đầu tiên miễn phí. Liên hệ qua WeChat ID matsumura1119.

Lời kết

Việc cần làm trong ngày nhận tin không phải là quyết định hình thức xử lý, mà là dựng khung để quyết định: đọc lại nội quy, tạm thời xác định cách xử lý ngày nghỉ, và ghi lại mốc thời hạn khai báo. Làm xong ba việc đó rồi chờ tiến trình tố tụng là hoàn toàn kịp. Bài viết này mang tính giải thích chung; với vụ việc cụ thể, xin trao đổi trực tiếp với luật sư.

Người viết

Matsumura Daisuke / Luật sư
Thành viên Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Fuse Building, tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực trọng tâm là bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập cư, với thân chủ chủ yếu mang quốc tịch Trung Quốc. Đã có các kết quả như bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thương mại), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo có tổ chức, và giành được giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Funado International Law Office
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119

Bản tiếng Nhật của bài viết này: https://matsumura-lawoffice.jp/blog/detail/2026099260/