Xử lý vi phạm nhỏ và điều tra tại ngoại: vì sao không được chủ quan

Ở cuối buổi lấy lời khai, điều tra viên nói: hôm nay anh có thể về. Hầu như ai nghe câu đó cũng thở phào. Không bị bắt giữ thì chắc chuyện cũng không đến mức nghiêm trọng — đó là phản ứng rất tự nhiên.

Nhưng kể từ ngày được cho về, vụ án vẫn tiếp tục vận hành, chỉ là lặng lẽ hơn. Không bị giam không đồng nghĩa với việc điều tra đã kết thúc. Và quyết định được đưa ra ở phía cuối con đường đó sẽ ảnh hưởng, theo những cách khác nhau, tới việc gia hạn thời gian lưu trú, tới đơn xin vĩnh trú và tới hồ sơ nhập tịch. Bài viết này trình bày cơ chế của xử lý vi phạm nhỏ và án điều tra tại ngoại, hồ sơ được lưu lại ra sao, và thông tin đến được cơ quan quản lý lưu trú bằng những đường nào.

Xử lý vi phạm nhỏ là gì

Xử lý vi phạm nhỏ, tiếng Nhật gọi là bizai shobun, là việc cán bộ tư pháp cảnh sát kết thúc vụ việc mà không chuyển hồ sơ sang kiểm sát viên. Điều 246 Bộ luật Tố tụng Hình sự Nhật Bản quy định rằng khi cán bộ tư pháp cảnh sát đã điều tra một tội phạm thì phải nhanh chóng chuyển vụ án cùng hồ sơ và vật chứng cho kiểm sát viên; nhưng phần trừ của điều luật này quy định rằng điều đó không áp dụng đối với những loại vụ việc mà kiểm sát viên đã chỉ định. Thực tiễn dựa trên phần trừ đó chính là bizai shobun.

Những vụ việc được xử lý theo cách này thường có chung một số đặc điểm: thiệt hại nhỏ, người bị hại không mong muốn xử lý hình sự, nhân thân không có vấn đề, và nguy cơ tái phạm thấp. Vì hồ sơ không được chuyển sang kiểm sát viên nên không có việc truy tố, cũng không có tiền phạt. Xét về mặt đó, đây thực sự là cách xử lý nhẹ.

Tuy vậy, điều đó không có nghĩa là vụ việc coi như chưa từng tồn tại. Cảnh sát vẫn lưu hồ sơ. Nếu về sau lại xảy ra một vụ việc cùng loại, lần đó rất khó được xử lý nhẹ như lần trước.

Án điều tra tại ngoại vận hành thế nào

Án tại ngoại là hình thức điều tra được tiến hành mà không giam giữ. Người bị điều tra nhận giấy triệu tập, đến trình diện, được lấy lời khai; khi các hoạt động điều tra cần thiết đã xong, hồ sơ được chuyển cho kiểm sát viên, và từ đó mới có quyết định truy tố hay không truy tố.

Đặc điểm lớn nhất của hình thức này là thời gian rất khó đoán. Vụ án có tạm giam bị giới hạn trong khung tối đa 23 ngày, còn án tại ngoại thì không có mốc thời gian như vậy. Có trường hợp vài tháng trôi qua rồi giấy triệu tập mới đến. Sai lầm phổ biến nhất là hiểu khoảng thời gian im lặng đó như dấu hiệu vụ việc đã khép lại.

Cũng có trường hợp bị phạt tiền theo thủ tục rút gọn trong khi vẫn ở ngoài. Lệnh xử phạt rút gọn là một thủ tục giản lược, nhưng bản chất vẫn là một phán quyết kết tội.

Điều còn lại ngay cả khi chỉ bị phạt tiền: Điều 34-2 Bộ luật Hình sự

Nhiều người cho rằng phạt tiền thì không phải là tiền án. Không phải vậy. Khoản tiền phạt do bản án kết tội tuyên vẫn là tiền án. Điều 34-2 Bộ luật Hình sự Nhật Bản quy định rằng người đã chấp hành xong hình phạt hoặc được miễn chấp hành hình phạt, nếu trải qua năm năm đối với hình phạt tiền trở xuống, và mười năm đối với hình phạt giam giữ (kōkinkei) trở lên, mà không bị tuyên một hình phạt từ phạt tiền trở lên, thì việc tuyên hình phạt mất hiệu lực.

Nói cách khác, cần một khoảng thời gian nhất định để hiệu lực của hồ sơ chấm dứt. Nếu trong khoảng thời gian ấy đến kỳ gia hạn lưu trú hoặc thời điểm nộp đơn xin vĩnh trú, thì hồ sơ đó trở thành tài liệu trong quá trình thẩm tra.

Thông tin đến cơ quan quản lý lưu trú bằng đường nào

Thông tin về xử lý hình sự đi vào quá trình thẩm tra qua nhiều đường. Trước hết, khi nộp đơn xin gia hạn thời gian lưu trú hoặc đơn xin thay đổi tư cách lưu trú, chính người nộp đơn được yêu cầu khai báo. Khai báo không đúng sự thật, tự nó, sẽ trở thành vấn đề nặng hơn về sau.

Tiếp theo, Điều 19-16 và Điều 19-17 Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn yêu cầu thông báo về cơ quan, tổ chức nơi mình thuộc về trong vòng 14 ngày. Khi vụ án hình sự dẫn tới việc nghỉ việc hoặc thôi học, tình hình có thể được nắm bắt từ nội dung của thông báo này.

Ngoài ra, Điều 22-4 quy định rằng việc không thực hiện hoạt động tương ứng với tư cách lưu trú của mình trong ba tháng trở lên mà không có lý do chính đáng là một trong các căn cứ để hủy bỏ tư cách lưu trú. Theo số liệu năm 2025 của Cục Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú, số vụ hủy bỏ tư cách lưu trú là 1.446 vụ, trong đó theo quốc tịch, Việt Nam chiếm 947 vụ, nhiều nhất.

Ảnh hưởng tới gia hạn, thay đổi, vĩnh trú và nhập tịch

Việc gia hạn thời gian lưu trú hay thay đổi tư cách lưu trú không phải cứ nộp đơn là đương nhiên được chấp thuận. Quá trình thẩm tra xem xét nhiều tình tiết, trong đó có nhân thân. Ngay cả khi chỉ là phạt tiền, nếu đó là xử lý gần đây thì người nộp đơn sẽ được yêu cầu giải thích.

Đối với vĩnh trú, một trong các điều kiện là nhân thân tốt. Đối với nhập tịch, Điều 5 khoản 1 mục 3 Luật Quốc tịch quy định điều kiện về nhân thân. Hồ sơ xử lý hình sự có ý nghĩa trong chính những thời điểm đánh giá này. Đó là lý do không thể nói rằng án tại ngoại thì cứ để mặc cũng được.

Riêng vụ án ma túy có cấu trúc khác hẳn

Tới đây, mọi điều đã trình bày đều dựa trên tiền đề rằng một khoản tiền phạt hay một xử lý nhẹ không lập tức dẫn tới trục xuất. Điều 24 mục 4 (ri) Luật Quản lý xuất nhập cảnh coi người bị tuyên hình phạt giam giữ (kōkinkei) chung thân hoặc trên một năm là căn cứ trục xuất; nhưng điều luật có phần trừ, theo đó người được cho hưởng án treo toàn bộ không thuộc diện này, và trong trường hợp treo một phần, người có phần phải chấp hành không quá một năm cũng không thuộc diện này.

Ma túy thì khác. Điều 24 mục 4 (chi) nêu người bị kết tội vi phạm các quy định pháp luật về ma túy, cần sa, thuốc phiện hoặc chất kích thích; ở mục này, phạt tiền cũng đủ, án treo cũng đủ, miễn hình phạt cũng đủ, và loại tư cách lưu trú không tạo ra khác biệt. Nghĩa là ngay cả khi vụ việc được xử lý tại ngoại và kết thúc bằng một lệnh phạt tiền rút gọn, người đó vẫn là người đã bị kết tội.

Thêm nữa, theo Điều 5 khoản 1 mục 5, việc từ chối nhập cảnh liên quan đến ma túy không có giới hạn thời hạn, tức là từ chối nhập cảnh không xác định thời hạn. Và vì Điều 24-3 đặt điều kiện là không thuộc bất kỳ mục nào từ 4 (ha) đến 4 (yo), nên người thuộc diện ma túy không thể sử dụng thủ tục lệnh xuất cảnh. Cũng cần lưu ý rằng theo sửa đổi pháp luật có hiệu lực từ ngày 12 tháng 12 năm 2024, cần sa được xếp vào nhóm ma túy theo Luật Kiểm soát ma túy và chất hướng thần, và tội sử dụng đã được bổ sung.

Những hiểu lầm thường gặp

Thứ nhất: không bị bắt thì cơ quan quản lý lưu trú sẽ không biết. Điều này không chính xác. Có nhiều đường dẫn thông tin, từ việc khai báo khi nộp đơn gia hạn cho tới thông báo về cơ quan mình thuộc về.

Thứ hai: nộp tiền phạt là xong. Việc nộp tiền chấm dứt việc chấp hành hình phạt, nhưng như đã nói ở trên, vẫn tồn tại một khoảng thời gian mà hồ sơ còn hiệu lực.

Thứ ba: vụ nhỏ thì cơ quan chức năng không để tâm. Theo thống kê của Cơ quan Cảnh sát quốc gia, số người bị bắt giữ trong nhóm người nước ngoài đến Nhật năm 2025 là 12.777 người, trong đó Việt Nam là 4.167 người, chiếm 32,6 phần trăm. Nhóm người nước ngoài đến Nhật ở đây không bao gồm người vĩnh trú, vợ hoặc chồng của người vĩnh trú, người vĩnh trú đặc biệt, người liên quan đến quân đội Hoa Kỳ tại Nhật và người không rõ tư cách lưu trú. Số lượng lớn không làm cho từng hồ sơ được xem xét dễ dãi hơn; mỗi vụ vẫn được đánh giá riêng.

Có thể làm gì khi còn ở ngoài

• Luôn có mặt khi được triệu tập. Việc không có mặt có thể trở thành lý do dẫn tới tạm giam.
• Bàn trước với luật sư về việc sẽ trình bày điều gì và trình bày ra sao. Điều 198 khoản 2 Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định việc thông báo rằng người bị điều tra không buộc phải khai trái với ý chí của mình.
• Trong vụ có người bị hại, hãy sớm cân nhắc khả năng thỏa thuận bồi thường. Điều này ảnh hưởng tới quyết định không truy tố.
• Kiểm tra ngày hết hạn lưu trú và nắm rõ quan hệ thời gian giữa kỳ nộp đơn gia hạn và thời điểm có quyết định hình sự.

Cách làm việc của văn phòng chúng tôi

Tại Funado International Law Office, luật sư Daisuke Matsumura trực tiếp tham gia các buổi làm việc. Với án tại ngoại, chúng tôi làm việc theo hướng nhìn trước thời điểm quyết định truy tố hay không truy tố, để sắp xếp thương lượng bồi thường, nộp bản ý kiến, và điều chỉnh thời gian với các thủ tục lưu trú.

Về phiên dịch: văn phòng có phiên dịch tiếng Trung chuyên trách các vụ án của người nước ngoài làm việc thường trực. Với tiếng Việt và các ngôn ngữ khác, chúng tôi bố trí phiên dịch tùy theo yêu cầu của từng vụ việc.

Về đường lối bào chữa, chúng tôi cho rằng một bản án treo vẫn chưa đủ, và đặt quyết định không truy tố làm mục tiêu ưu tiên hàng đầu. Vì biên bản lời khai ở giai đoạn điều tra sau này trở thành tài liệu trong việc thẩm tra vi phạm và phiên điều trần của cơ quan quản lý lưu trú, chúng tôi thiết kế vụ án hình sự và thủ tục lưu trú như một chỉnh thể. Tư vấn lần đầu miễn phí. WeChat ID: matsumura1119.

Lời kết

Không bị giam giữ không có nghĩa là vụ việc nhẹ. Ngược lại, chính vì còn thời gian nên đây là giai đoạn có thể chuẩn bị được nhiều nhất. Việc có sử dụng khoảng thời gian ấy hay không sẽ làm thay đổi kết luận của vài tháng sau. Bài viết này là giải thích chung; với từng vụ việc cụ thể, xin vui lòng trao đổi trực tiếp với luật sư.

Người viết

Daisuke Matsumura, Luật sư
Thành viên Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Funado International Law Office (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, Takada 3-4-10, quận Toshima, Tokyo)
Tập trung chủ yếu vào bào chữa hình sự và thủ tục lưu trú cho người nước ngoài, đặc biệt là thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc. Kết quả đã đạt được gồm bản án tuyên vô tội trong vụ vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo đặc biệt, và việc được cấp phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Funado International Law Office
Trang web: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119

Bản tiếng Nhật của bài viết này: https://matsumura-lawoffice.jp/blog/detail/2026099054/