Khả năng được cấp Giấy phép cư trú đặc biệt là điều có thể tra cứu｜Nắm xu hướng từ các trường hợp đã công bố và xử lý những tình tiết bất lợi

"Giấy phép cư trú đặc biệt (在留特別許可) thuộc quyền quyết định của Bộ trưởng Bộ Tư pháp, nên nộp đơn rồi mới biết được." Không ít người nước ngoài đang đối mặt với thủ tục trục xuất cưỡng chế (退去強制手続) cùng gia đình họ nhận được lời giải thích như vậy và rơi vào tình trạng hoang mang. Tuy nhiên, cách giải thích này không chính xác. Từ năm Heisei 15 (2003) đến nay, Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú (出入国在留管理庁, tiền thân là Cục Quản lý nhập cảnh thuộc Bộ Tư pháp) vẫn liên tục công bố cả những trường hợp được cấp phép lẫn những trường hợp bị từ chối. Văn phòng chúng tôi đã sắp xếp các trường hợp công bố này thành một hệ thống có thể tra cứu theo đặc điểm của từng vụ việc. Khi đặt cạnh nhau những trường hợp cùng đứng trên một mặt bằng so sánh, khả năng được cấp phép có thể được đánh giá với độ chính xác khá cao. Và phần lớn các tình tiết bất lợi đều có thể xử lý được, miễn là không sai về thứ tự và thời điểm.

Là quyền quyết định, nhưng không phải quyền quyết định vô định hướng

Theo Luật Quản lý xuất nhập cảnh sửa đổi năm Reiwa 5 (令和5年改正入管法, có hiệu lực từ ngày 10 tháng 6 năm 2024), Giấy phép cư trú đặc biệt, vốn trước đây được coi là một biện pháp ân huệ do cơ quan chức năng tự quyết định theo thẩm quyền, nay đã có thủ tục nộp đơn chính thức (Điều 50 khoản 1 Luật Quản lý xuất nhập cảnh), và các tình tiết phải được xem xét khi ra quyết định đã được quy định rõ ràng trong luật (khoản 5 cùng điều). Đó là: lý do mong muốn được cư trú, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, hoàn cảnh dẫn đến việc nhập cảnh vào Nhật Bản, thời gian cư trú và tư cách pháp lý trong thời gian đó, sự việc là nguyên nhân dẫn đến trục xuất cưỡng chế, sự cần thiết phải cân nhắc về mặt nhân đạo, và các yếu tố khác. Bên cạnh đó, bản hướng dẫn sửa đổi tháng 3 năm Reiwa 6 (令和6年3月改定ガイドライン, áp dụng từ ngày 10 tháng 6 cùng năm) đã sắp xếp rõ các yếu tố tích cực và các yếu tố tiêu cực. Việc xét duyệt được tiến hành dựa trên tiêu chí: các yếu tố tích cực có "vượt trội rõ ràng" so với các yếu tố tiêu cực hay không.

Khi khuôn khổ và căn cứ đánh giá đã được công khai đến mức này, không còn lý do gì để dừng lại ở câu "không làm thử thì không biết". Ngược lại, việc nộp đơn mà không nghiên cứu kỹ những gì đã được công bố mới chính là điều gây thiệt hại cho quyền lợi của thân chủ.

Văn phòng chúng tôi sắp xếp các trường hợp theo những trục nào

Văn phòng chúng tôi xây dựng các trường hợp đã công bố thành một cơ sở tri thức và trích xuất những trường hợp gần với vụ việc của thân chủ theo các trục sau đây.

• Loại hình vụ việc (vợ hoặc chồng là người Nhật, hay là người nước ngoài cư trú hợp pháp, hay là trường hợp cư trú bất hợp pháp cùng với con, hay thuộc loại khác)
• Lý do dẫn đến trục xuất cưỡng chế, tội danh và hình thái vi phạm, nội dung xử lý hình sự và mức án
• Thời gian sinh sống tại Nhật và thời gian vi phạm, cùng với hoàn cảnh bị phát hiện (tự nguyện trình diện khai báo, hay bị truy quét, bắt giữ)
• Cấu trúc gia đình, nơi sinh và quá trình học tập của con, tư cách lưu trú của bản thân và của vợ hoặc chồng
• Hạnh kiểm, và việc có hay không những tình tiết cần được cân nhắc về mặt nhân đạo

Việc trích xuất chỉ từ một phía là chưa đủ. Cùng với việc tập hợp nhiều trường hợp được cấp phép gần nhất với vụ việc, chúng tôi đồng thời đặt cạnh đó những trường hợp có tình tiết tương tự nhưng lại bị từ chối, để xác định chính xác điều gì đã phân định hai nhóm này. Chính công việc đối chiếu này là nền tảng cho việc đánh giá khả năng thành công và thiết kế lập luận về sau.

Những xu hướng thực sự đọc được từ các trường hợp đã công bố

Những điều dưới đây là xu hướng, không phải sự bảo đảm về kết quả của từng vụ việc cụ thể. Tuy vậy, ý nghĩa của chúng trong việc hoạch định phương hướng là không hề nhỏ.

Thứ nhất là hoàn cảnh bị phát hiện. Phần lớn các trường hợp được cấp phép là những vụ việc trong đó đương sự tự nguyện trình diện khai báo. Còn những trường hợp được cấp phép sau khi bị truy quét hoặc bắt giữ thì tập trung vào các vụ việc có tình tiết nổi bật, chẳng hạn nạn nhân của buôn bán người, hoặc việc nuôi dưỡng, giám hộ con ruột.

Thứ hai là mức án. Người bị tuyên hình phạt giam giữ (拘禁刑, hình phạt tự do thống nhất được áp dụng từ tháng 6 năm 2025, thay thế cho hai loại hình phạt tù trước đây) có hiệu lực thi hành trên một năm sẽ thuộc phạm vi áp dụng của phần "trừ trường hợp" tại Điều 50 khoản 1 Luật Quản lý xuất nhập cảnh, và chỉ được cấp phép khi có "tình tiết đặc biệt khiến việc không cho phép cư trú bị coi là thiếu cân nhắc về mặt nhân đạo". Mức án trong các trường hợp được cấp phép theo quy định này đã được công bố đều nằm trong khoảng từ 1 năm 2 tháng đến 1 năm 6 tháng; ngược lại, vụ việc bị tuyên hình phạt giam giữ 2 năm 6 tháng có hiệu lực thi hành đã bị từ chối, dù đương sự có nuôi dưỡng, giám hộ con ruột là người Nhật. Có thể thấy ranh giới phân định nằm vào khoảng quanh mức 2 năm.

Thứ ba là tư cách lưu trú của bản thân đương sự. Những người được cấp phép tập trung vào nhóm có tính định cư thuộc Bảng phụ lục số 2 (別表第二) hoặc tương đương: người vĩnh trú, người định trú, vợ hoặc chồng của người Nhật, người gốc Nhật sinh ra tại Nhật Bản. Đối với các tư cách lưu trú thuộc Bảng phụ lục số 1 (別表第一) như "gia đình đi theo" hay "kỹ thuật, tri thức nhân văn, nghiệp vụ quốc tế", nếu vụ việc kèm theo xử lý hình sự thì trong các trường hợp đã công bố, hàng loạt kết quả là từ chối, ngay cả khi bản án là án treo. Cách hiểu "được hưởng án treo nên vẫn ở lại Nhật được" chính là điều nguy hiểm nhất đối với nhóm này.

Thứ tư là thời gian và lợi ích của con. Việc thời gian cư trú bất hợp pháp kéo dài lần đầu tiên được xác định rõ là yếu tố tiêu cực trong bản hướng dẫn sửa đổi. Mặt khác, việc bảo vệ lợi ích của trẻ em được sống cùng gia đình tại Nhật Bản được nêu rõ là yếu tố tích cực. Sự hiện diện của người con đã theo học một thời gian đáng kể tại cơ sở giáo dục tiểu học hoặc trung học ở Nhật Bản thực tế cũng phát huy tác dụng tích cực trong các trường hợp được cấp phép.

Các tình tiết bất lợi vẫn có thể xử lý được

Đọc được xu hướng cũng có nghĩa là biết được nên tác động vào đâu. Những phương án mà văn phòng chúng tôi thực tế cân nhắc gồm có:

• Giành quyết định không truy tố (不起訴処分) ngay từ giai đoạn hình sự. Có những loại tội, chẳng hạn tội phạm về ma túy, mà chỉ riêng bản án kết tội đã cấu thành lý do trục xuất cưỡng chế, dù là án treo (Điều 24 khoản 4 mục チ Luật Quản lý xuất nhập cảnh). Không nên đặt việc giành án treo làm mục tiêu cuối cùng.
• Tranh luận về chính mức án. Khi ý thức được ranh giới của quy định "trừ trường hợp", mục tiêu bào chữa hình sự và kế hoạch chứng minh sẽ thay đổi. Điểm mấu chốt là không tách rời vụ án hình sự với thủ tục nhập cư.
• Thiết kế việc có nên trình diện khai báo hay không và vào thời điểm nào. Muốn về nước, hay muốn ở lại Nhật Bản? Hãy xác định đích đến trước, rồi tính ngược lại từ đó.
• Tranh luận về phạm vi áp dụng của các yếu tố tiêu cực. Các tội danh xuất hiện trong những trường hợp bị từ chối thuộc nhóm Bảng phụ lục số 1 chủ yếu là tiếp tay cho lao động bất hợp pháp, sử dụng thẻ cư trú giả, môi giới mại dâm, tức là những hành vi liên quan trực tiếp đến trật tự quản lý xuất nhập cảnh và tính xác thực của giấy tờ. Hoàn toàn có thể lập luận rằng việc áp dụng nguyên xi tập hợp tiền lệ này cho các vụ việc về tội xâm phạm tài sản hay tội do vô ý là không thỏa đáng.
• Đặt ra vấn đề: liệu việc xác định lý do trục xuất cưỡng chế có nên đòi hỏi yếu tố cố ý hoặc vô ý hay không. Đây là luận điểm mà văn phòng chúng tôi hiện đang tranh tụng trên thực tế.
• Vận dụng trực diện nguyên tắc bình đẳng. Việc từ chối riêng vụ việc này, trong khi đã có tiền lệ cấp phép cho những vụ việc có tình tiết cùng loại, là sự đối xử khác biệt không có lý do hợp lý và trái với Điều 14 khoản 1 Hiến pháp. Lập luận này chỉ thực sự có sức thuyết phục khi có căn cứ cụ thể là các trường hợp công bố đã được trích xuất.
• Chứng minh cụ thể bằng chứng cứ văn bản và người làm chứng về việc sinh ra và quá trình học tập của con, cũng như thực trạng đời sống chung của vợ chồng. Về tính thực chất của quan hệ hôn nhân, có những tình huống mà cách xây dựng lập luận đặt lên hàng đầu chính sự kiện người làm chứng về tình tiết giảm nhẹ đã ra tòa tại phiên xét xử sẽ phát huy hiệu quả.

Giới thiệu về văn phòng và các vụ việc đã giải quyết

Luật sư Matsumura Daisuke thuộc Văn phòng Luật quốc tế Funado (quận Toshima, Tokyo) lấy bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập cư làm lĩnh vực trọng tâm.

Về Giấy phép cư trú đặc biệt, có vụ việc một thân chủ nhập cảnh với mục đích du lịch, sau đó có con với một phụ nữ Nhật Bản nhưng đã mất tư cách lưu trú và bị bắt, bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp. Từ tình trạng thủ tục kết hôn và nhận cha con từng bị cơ quan chức năng không tiếp nhận, văn phòng đã thương lượng để hoàn tất các thủ tục này, thu thập chứng cứ có lợi trong điều kiện khó khăn là hầu như không tồn tại giấy tờ công do nước sở tịch cấp, đồng thời phân tích các trường hợp được cấp phép trước đây của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh, và đã giành được Giấy phép cư trú đặc biệt ngay trong lần nộp đơn đầu tiên.

Ngoài ra, trong vụ việc một phụ nữ bị truy cứu tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị trục xuất, văn phòng đã khởi kiện để đặt vấn đề về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm, đối lập với quan điểm thực tiễn lâu nay cho rằng "lý do trục xuất cưỡng chế không đòi hỏi yếu tố cố ý hay vô ý", và đã tranh tụng đến cấp phúc thẩm; sau đó, Giấy phép cư trú đặc biệt đã được chấp thuận. Đây là ví dụ cho thấy rằng ngay cả với loại hình mà các trường hợp công bố cho thấy hàng loạt kết quả từ chối, kết luận vẫn có thể thay đổi tùy theo cách xây dựng lập luận.

Về các vụ án hình sự, có vụ việc thân chủ bị truy tố về tội vi phạm Luật kiểm soát ma túy đá (tàng trữ nhằm mục đích kiếm lời) và đã giành được bản án vô tội, hay vụ việc thân chủ bị bắt lại nhiều lần với vai trò người nhận hàng trong đường dây lừa đảo đặc biệt và đã giành được quyết định không truy tố đối với toàn bộ các vụ.

Đặc điểm lớn nhất của văn phòng chúng tôi là luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách toàn bộ quá trình, từ lần tiếp xúc đầu tiên trong trại tạm giam cho đến khi kết thúc tranh tụng tại tòa (không giao cho nhân viên văn phòng hay luật sư trẻ làm thay). Về phiên dịch, văn phòng có phiên dịch viên tiếng Trung chuyên trách thường trực, am hiểu các vụ việc liên quan đến người nước ngoài; đối với các ngôn ngữ khác, bao gồm tiếng Việt, chúng tôi sẽ bố trí phiên dịch viên tùy theo từng vụ việc. Nhờ đó, thân chủ có thể sử dụng phiên dịch viên đứng về phía mình, tách biệt với phiên dịch viên do cơ quan điều tra chỉ định. Về việc gia hạn hoặc thay đổi tư cách lưu trú sau khi kết thúc thủ tục hình sự, chúng tôi phối hợp với các hành chính thư sĩ (行政書士) đối tác để hỗ trợ.

※ Các vụ việc đã giải quyết nêu trên dựa trên hoàn cảnh riêng của từng trường hợp, và không bảo đảm sẽ đạt được kết quả tương tự.

Lời kết

Với Giấy phép cư trú đặc biệt, chờ đến khi có kết quả rồi mới hành động thì không thể cứu vãn. Giai đoạn vụ án hình sự, giai đoạn thẩm tra vi phạm, rồi giai đoạn nộp đơn, mỗi giai đoạn đều có thời điểm riêng cho những biện pháp có thể thực hiện. Biết được vụ việc của mình đang ở vị trí nào chính là bước đi đầu tiên. Tại văn phòng chúng tôi, ngay tại thời điểm tư vấn, chúng tôi tra cứu những trường hợp gần với vụ việc của quý vị và trình bày cả khả năng thành công lẫn các biện pháp cụ thể để xử lý những tình tiết bất lợi.

Bài viết này là phần giải thích mang tính khái quát, dựa trên thông tin tại thời điểm tháng 8 năm 2026; đối với từng vụ việc cụ thể, xin quý vị trực tiếp trao đổi với luật sư.

Người viết

Matsumura Daisuke (松村 大介) / Luật sư
Thuộc Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077 / đăng ký năm 2019)
Văn phòng Luật quốc tế Funado (Tầng 3, Tòa nhà chính Fuse, 3-4-10 Takada, quận Toshima, Tokyo)
Lấy bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập cư, chủ yếu với thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc, làm lĩnh vực trọng tâm. Có các kết quả đã đạt được như bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát ma túy đá (tàng trữ nhằm mục đích kiếm lời), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo đặc biệt, và việc giành được Giấy phép cư trú đặc biệt trong những vụ việc được xem là khó.

Các phiên bản ngôn ngữ khác：日本語 ｜ English ｜ 简体中文 ｜ 繁體中文 ｜ 한국어 ｜ नेपाली ｜ Português

Văn phòng Luật quốc tế Funado (Funado International Law Office)
Trang web: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119