Ly hôn với vợ/chồng người Nhật rồi cư trú quá hạn: tư cách lưu trú, con mang quốc tịch Nhật và cho phép lưu trú đặc biệt

Bạn từng sinh sống tại Nhật Bản với tư cách lưu trú (在留資格) "Vợ hoặc chồng, con của người Nhật" (日本人の配偶者等), rồi ly hôn, và sau đó thời hạn lưu trú hết hạn lúc nào không hay. Đây là tình huống chúng tôi được hỏi rất nhiều. Nhiều trường hợp, thời điểm gia hạn đến đúng lúc người trong cuộc đang bận rộn với việc thương lượng ly hôn và lo cho cuộc sống của con; cũng có trường hợp đã nộp đơn xin gia hạn nhưng không được chấp thuận. Nếu hôm nay bạn vẫn đang ở Nhật sau khi thời hạn lưu trú đã hết, hẳn mỗi ngày bạn đều sống trong lo lắng không biết khi nào Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú hoặc cảnh sát sẽ tìm đến. Điều đầu tiên bạn cần biết là: pháp luật vẫn để ngỏ một con đường, và việc bạn làm gì, ở giai đoạn nào, sẽ làm thay đổi kết quả rất nhiều.

Ly hôn với người Nhật thì tư cách lưu trú có mất ngay trong ngày hôm đó không?

Không. Tư cách lưu trú không biến mất ngay trong ngày ly hôn. Tuy nhiên, "Vợ hoặc chồng, con của người Nhật" là tư cách lưu trú dựa trên quan hệ thân phận với người phối ngẫu Nhật Bản. Ly hôn làm mất đi nền tảng đó, nên khi thời hạn lưu trú đến, về nguyên tắc bạn không được gia hạn với cùng tư cách lưu trú.

Có hai điểm nữa cần lưu ý. Thứ nhất, nếu bạn tiếp tục cư trú mà không thực hiện các hoạt động với tư cách người phối ngẫu trong sáu tháng trở lên thì có thể trở thành đối tượng bị hủy bỏ tư cách lưu trú, trừ khi có lý do chính đáng (Điều 22-4 Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn, dưới đây gọi là Luật Nhập cư). Thứ hai, khi ly hôn hoặc khi người phối ngẫu qua đời, bạn có nghĩa vụ khai báo với Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú trong vòng 14 ngày kể từ ngày đó (Điều 19-16). Nếu thời hạn lưu trú vẫn còn, vẫn còn dư địa để cân nhắc xin chuyển sang tư cách lưu trú khác, chẳng hạn dựa trên việc nuôi dưỡng con. Trước và sau khi hết hạn, các thủ tục bạn có thể lựa chọn hoàn toàn khác nhau.

Cư trú quá hạn sau ly hôn thì phải chịu trách nhiệm gì?

Trách nhiệm hình sự và trách nhiệm hành chính phát sinh cùng lúc, và chúng diễn ra theo hai thủ tục riêng biệt.

Về hình sự, việc ở lại Nhật Bản quá thời hạn lưu trú mà không được gia hạn hoặc thay đổi tư cách lưu trú cấu thành tội cư trú bất hợp pháp theo Điều 70 khoản 1 mục 5 Luật Nhập cư. Hình phạt luật định, theo phần dẫn nhập của khoản này, là kōkinkei (拘禁刑, hình phạt giam giữ) đến ba năm hoặc phạt tiền đến 3.000.000 yên, hoặc áp dụng đồng thời cả hai. Như vậy, cư trú quá hạn không chỉ là vấn đề thủ tục hành chính mà là một tội phạm bị xử lý hình sự.

Về hành chính, cũng chính sự việc đó cấu thành căn cứ cưỡng chế trục xuất theo Điều 24 mục 4 điểm b (ロ). Một hiểu lầm phổ biến là: đã được đình chỉ truy tố hoặc đã được hưởng án treo thì chuyện lưu trú coi như ổn. Điều 24 mục 4 điểm b chỉ cần sự kiện ở lại quá thời hạn lưu trú là đã thỏa mãn, không phụ thuộc vào nội dung của quyết định hình sự. Dù kết quả hình sự nhẹ, thủ tục cưỡng chế trục xuất vẫn tiến hành riêng.

Cư trú quá hạn càng lâu thì hình phạt càng nặng phải không?

Bản thân hình phạt luật định không thay đổi theo độ dài thời gian quá hạn. Cái thay đổi là lựa chọn xử lý của kiểm sát viên và biên độ lượng hình. Trên thực tế, độ dài thời gian cư trú quá hạn, hiểu là khoảng thời gian duy trì tình trạng vi phạm, được coi là yếu tố trung tâm ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ nặng nhẹ của việc xử lý. Những vụ việc mà thời gian tương đối ngắn, người trong cuộc tự nguyện trình diện, nền tảng sinh hoạt rõ ràng thường hướng đến cách xử lý nhẹ hơn; ngược lại, những vụ kéo dài, kèm theo lao động bất hợp pháp, lại chồng thêm vi phạm khác như giấy tờ giả thường hướng đến cách xử lý nặng hơn. Dù vậy, mức độ có biên độ và tùy từng vụ việc cụ thể.

Một điểm quan trọng không kém: mức độ nặng nhẹ của xử lý hình sự và khả năng tiếp tục lưu trú tại Nhật là hai vấn đề khác nhau. Nhìn từ chiều ngược lại, nếu bị tuyên hình phạt giam giữ thực tế trên một năm thì việc xin phép lưu trú đặc biệt sẽ bị áp dụng điều kiện nghiêm ngặt hơn (phần "trừ trường hợp" của Điều 50 khoản 1). Chính vì vậy, việc làm nhẹ hậu quả hình sự và việc xin cho phép lưu trú đặc biệt phải được thiết kế như một chỉnh thể ngay từ bước đầu tiên.

Đang nuôi con mang quốc tịch Nhật Bản thì có khả năng được ở lại không?

Có khả năng, nhưng không thể bảo đảm kết quả; điều đó phụ thuộc vào từng hoàn cảnh cụ thể.

Ngay cả khi thuộc diện bị cưỡng chế trục xuất, Bộ trưởng Bộ Tư pháp vẫn có thể cho phép lưu trú đặc biệt, theo đơn của người nước ngoài đó hoặc theo thẩm quyền của mình (Điều 50 khoản 1). Phần lớn các vụ cư trú quá hạn sau ly hôn được xét theo mục 5 của khoản này: "khi Bộ trưởng Bộ Tư pháp nhận thấy có những tình tiết khác cần đặc biệt cho phép lưu trú".

Các tình tiết phải cân nhắc được ghi rõ trong luật (Điều 50 khoản 5): lý do mong muốn lưu trú, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, hoàn cảnh nhập cảnh vào Nhật Bản, thời gian đã lưu trú tại Nhật Bản và địa vị pháp lý trong thời gian đó, sự việc trở thành lý do cưỡng chế trục xuất, sự cần thiết của cân nhắc nhân đạo, ngoài ra còn tình hình trong và ngoài nước cũng như ảnh hưởng đối với những người cư trú bất hợp pháp tại Nhật Bản và các tình tiết khác.

Việc bạn đang thực tế trông nom và nuôi dưỡng một người con mang quốc tịch Nhật Bản gắn trực tiếp với "quan hệ gia đình" và "sự cần thiết của cân nhắc nhân đạo". Điều được coi trọng trên thực tế không chỉ là hình thức giấy tờ ai là người có quyền cha mẹ, mà là thực tế ai đang gánh vác việc chăm sóc hằng ngày. Tình trạng sống chung, việc chăm sóc thường nhật, liên hệ với trường học hoặc nhà trẻ, việc đưa con đi khám bệnh, việc chi trả hay nhận tiền cấp dưỡng, tình hình học tập của con: tất cả đều là những sự kiện cần được chứng minh bằng tài liệu khách quan.

Nếu từng bị người phối ngẫu cũ bạo hành thì tình tiết đó có được xem xét không?

Có, tình tiết đó nằm trong phạm vi được xem xét. Hướng dẫn về cho phép lưu trú đặc biệt (sửa đổi tháng 3 năm 2024, có hiệu lực từ ngày 10 tháng 6 năm 2024) trình bày cách đánh giá đối với từng tình tiết nêu tại Điều 50 khoản 5, và diễn biến việc bạo hành của người phối ngẫu khiến hôn nhân không thể tiếp tục được xếp vào nhóm tình tiết liên quan đến lý do mong muốn lưu trú và sự cần thiết của cân nhắc nhân đạo. Nói một cách khái quát, đã có những trường hợp việc được cơ quan công quyền bảo vệ được đánh giá theo hướng tích cực.

Vì vậy, các tài liệu còn lưu giữ đều có ý nghĩa quan trọng: hồ sơ tư vấn tại trung tâm tư vấn và hỗ trợ về bạo lực gia đình, hồ sơ trình báo hoặc tư vấn với cảnh sát, văn bản của tòa án liên quan đến lệnh bảo vệ, giấy chứng nhận của cơ sở y tế, hồ sơ bảo vệ của chính quyền địa phương hoặc tổ chức hỗ trợ. Tuy nhiên, đây là những nội dung hết sức nhạy cảm. Nộp tài liệu nào, ở giai đoạn nào, đến mức nào, đều phải được quyết định với ưu tiên cao nhất là an toàn của bạn và của con, bao gồm cả việc tránh để đối phương biết địa chỉ và hoàn cảnh sinh hoạt. Chúng tôi khuyên bạn nên cùng luật sư xác định phương án.

Cư trú quá hạn sau ly hôn có thể áp dụng lệnh xuất cảnh không?

Có, nếu đáp ứng đủ điều kiện. Thủ tục lệnh xuất cảnh (出国命令) không lấy việc thu dung làm tiền đề. Điều 24-3 áp dụng cho người nước ngoài thuộc Điều 24 mục 2-4, mục 4 điểm b (ロ), hoặc các mục 6 đến 7, và đồng thời đáp ứng đủ năm điều kiện sau.

• Thuộc điểm a (イ) hoặc điểm b (ロ). Điểm a là người đã tự mình đến trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú với ý định nhanh chóng rời khỏi Nhật Bản, trước khi cuộc điều tra vi phạm theo Điều 27 bắt đầu. Điểm b là người, sau khi điều tra vi phạm đã bắt đầu nhưng trước khi nhận được thông báo theo Điều 47 khoản 3, đã bày tỏ với thẩm tra viên nhập cảnh hoặc cảnh vệ quan nhập cảnh rằng mình có ý định nhanh chóng rời khỏi Nhật Bản.
• Không thuộc bất kỳ trường hợp nào tại Điều 24 mục 3 đến mục 3-5, mục 4 từ điểm c (ハ) đến điểm ヨ, mục 8 hoặc mục 9.
• Sau khi nhập cảnh vào Nhật Bản, không bị tuyên hình phạt giam giữ (kōkinkei) vì một số tội trong Bộ luật Hình sự (xâm nhập chỗ ở; làm giả tiền tệ, văn bản, chứng khoán, dữ liệu điện từ của thẻ thanh toán; cờ bạc; giết người; cố ý gây thương tích; bắt giữ giam người trái phép; bắt cóc, mua bán người; trộm cắp và cướp; lừa đảo và cưỡng đoạt; tài sản do phạm tội mà có), hoặc vì các tội theo Điều 1, Điều 1-2, Điều 1-3 Luật Xử phạt hành vi bạo lực, Luật Phòng ngừa trộm cắp, Điều 15 và Điều 16 Luật Cấm sở hữu dụng cụ mở khóa đặc biệt, Điều 2 hoặc Điều 6 khoản 1 Luật Xử phạt hành vi lái xe gây chết người hoặc thương tích, Điều 22 Luật Phòng ngừa xử lý vật phẩm kim loại bị trộm cắp.
• Trước đây chưa từng bị cưỡng chế trục xuất khỏi Nhật Bản và chưa từng xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh quy định tại Điều 55-85 khoản 1.
• Được dự kiến chắc chắn sẽ nhanh chóng rời khỏi Nhật Bản.

Khi lệnh xuất cảnh được ban hành, thẩm tra viên chủ nhiệm ra lệnh xuất cảnh không chậm trễ và ấn định thời hạn xuất cảnh trong phạm vi không quá 15 ngày (Điều 55-85 khoản 1). Có thể kèm theo các điều kiện như hạn chế nơi cư trú và phạm vi đi lại (khoản 3 của cùng điều).

Khi nào có thể xin cho phép lưu trú đặc biệt?

Thời điểm được nộp đơn do luật ấn định. Đơn xin cho phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可) được nộp lên Bộ trưởng Bộ Tư pháp theo thủ tục do lệnh của Bộ Tư pháp quy định, bởi người nước ngoài đã bị thu dung theo lệnh thu dung, hoặc người nước ngoài đã nhận quyết định áp dụng biện pháp giám sát (Điều 50 khoản 2). Trước thời điểm đó, quyền nộp đơn chính thức chưa phát sinh, và công việc là tích lũy tài liệu nhằm thúc đẩy việc xem xét theo thẩm quyền. Ngược lại, sau khi lệnh cưỡng chế trục xuất đã được ban hành thì không thể nộp đơn nữa (Điều 50 khoản 3). Khi đó, vụ việc chuyển sang lĩnh vực cứu trợ tư pháp như khởi kiện hủy quyết định và yêu cầu tạm đình chỉ thi hành, với gánh nặng và độ khó tăng lên rất nhiều.

Thời điểm ra quyết định cũng được ấn định: chỉ có thể cho phép sau khi người đó chấp nhận kết luận theo Điều 47 khoản 3 hoặc phán định theo Điều 48 khoản 8, hoặc sau khi Bộ trưởng Bộ Tư pháp ra phán quyết rằng khiếu nại không có căn cứ (Điều 50 khoản 4). Trình tự là: điều tra vi phạm (Điều 27 trở đi), lệnh thu dung (Điều 39) hoặc quyết định biện pháp giám sát (Điều 44-2 khoản 7), thẩm tra vi phạm (Điều 45 trở đi), kết luận (Điều 47 khoản 3), yêu cầu thẩm vấn bằng lời (Điều 48), phán định (Điều 48 khoản 8), khiếu nại lên Bộ trưởng Bộ Tư pháp (Điều 49), phán quyết, rồi hoặc là cho phép lưu trú đặc biệt (Điều 50) hoặc là ban hành lệnh cưỡng chế trục xuất (Điều 51). Khi ra quyết định không cho phép lưu trú đặc biệt, cơ quan phải thông báo không chậm trễ bằng văn bản có nêu lý do (Điều 50 khoản 10).

Có một điểm có lợi cho các vụ cư trú quá hạn sau ly hôn. Phần "trừ trường hợp" của Điều 50 khoản 1 quy định rằng, đối với người bị tuyên hình phạt giam giữ chung thân hoặc trên một năm (không kể người được hưởng án treo toàn bộ, và người được hưởng án treo một phần mà phần không được hưởng án treo từ một năm trở xuống), hoặc người thuộc Điều 24 mục 3-2, mục 3-3, mục 4 điểm c (ハ), hoặc mục 4 từ điểm オ đến điểm ヨ, thì chỉ được cho phép khi nhận thấy có tình tiết đặc biệt đến mức việc không cho phép lưu trú tại Nhật Bản sẽ bị coi là thiếu cân nhắc nhân đạo. Vụ việc chỉ liên quan đến cư trú bất hợp pháp (Điều 24 mục 4 điểm b) không thuộc phạm vi áp dụng điều kiện nghiêm ngặt hơn này.

Ý nghĩa của việc tự mình hành động trước khi bị phát hiện

Trong các vụ việc sau ly hôn, việc bạn tự nguyện trình diện hay chờ đến khi bị phát hiện sẽ làm thay đổi rất nhiều những con đường còn lại cho bạn.

Thứ nhất, thời hạn cấm nhập cảnh thay đổi. Nếu bạn tự trình diện trước khi cuộc điều tra vi phạm bắt đầu thì thuộc Điều 24-3 mục 1 điểm a (イ), và nếu sau đó rời Nhật theo lệnh xuất cảnh, thời hạn cấm nhập cảnh là một năm kể từ ngày xuất cảnh (Điều 5 khoản 1 mục 9 điểm e (ホ)). Ngược lại, nếu chỉ bày tỏ ý định xuất cảnh sau khi điều tra vi phạm đã bắt đầu (mục 1 điểm b (ロ)), thì khi muốn nhập cảnh Nhật Bản để thực hiện hoạt động lưu trú ngắn hạn, thời hạn là năm năm kể từ ngày xuất cảnh (Điều 5 khoản 1 mục 9 điểm f (ヘ)). Hơn nữa, nếu vì bị phát hiện mà không còn đáp ứng điều kiện của lệnh xuất cảnh thì sẽ bị cưỡng chế trục xuất, với thời hạn năm năm kể từ ngày bị trục xuất (mục 9 điểm c (ハ)), hoặc mười năm nếu trước đó đã từng bị trục xuất hoặc từng xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh (mục 9 điểm d (ニ)).

Thứ hai, cách đánh giá thay đổi. Hướng dẫn nêu rõ rằng việc người nước ngoài tự mình đến trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú địa phương để khai báo tình trạng cư trú bất hợp pháp được xem xét như một yếu tố tích cực; ngược lại, tình trạng cư trú bất hợp pháp kéo dài bị đánh giá như một yếu tố tiêu cực. Với vụ việc mà bạn xin ở lại để nuôi con thì điều này càng đúng: càng chờ đợi, các yếu tố tiêu cực càng chồng chất.

Thứ ba, chất lượng chuẩn bị thay đổi. Nếu tự chọn được thời điểm trình diện, bạn có thể chuẩn bị sẵn tài liệu chứng minh thực tế việc trông nom nuôi dưỡng con, tài liệu về nền tảng sinh hoạt, và trong những vụ có bạo hành thì cả hồ sơ của cơ quan công quyền, rồi mới bước vào thủ tục. Bị phát hiện đột ngột thì hoàn toàn không có sự chuẩn bị đó. Cho phép lưu trú đặc biệt được xác định là biện pháp mang tính ngoại lệ và ân huệ dành cho người nước ngoài lẽ ra phải bị trục xuất, nên chênh lệch trong khâu chuẩn bị rất dễ trở thành chênh lệch trong kết quả.

Giới thiệu về văn phòng chúng tôi

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo) lấy bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập cư làm lĩnh vực tập trung chính, chủ yếu cho các thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc. Luật sư Matsumura Daisuke (thuộc Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo) trực tiếp phụ trách toàn bộ các giai đoạn, từ lần gặp đầu tiên với người đang bị giam giữ cho đến khi kết thúc phiên tòa hình sự và các thủ tục nhập cư sau đó, không giao cho nhân viên văn phòng hay luật sư trẻ làm thay. Đối với tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách am hiểu các vụ việc của người nước ngoài thường trực, nên thân chủ có thể sử dụng phiên dịch đứng về phía mình, tách biệt với phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định; đối với các ngôn ngữ khác, chúng tôi sắp xếp phiên dịch tùy theo từng vụ việc. Việc gia hạn hay thay đổi tư cách lưu trú sau khi kết thúc thủ tục hình sự được xử lý trọn gói cùng với hành chính thư sĩ hợp tác.

Trong các vụ việc liên quan đến ly hôn và tư cách lưu trú, văn phòng có những kết quả sau.

• Một thân chủ nhập cảnh Nhật Bản với mục đích du lịch đã có con với một phụ nữ Nhật Bản, sau đó mất tư cách lưu trú và bị bắt, bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp. Thủ tục kết hôn và nhận cha cho con chưa hoàn tất nên cơ quan chức năng ban đầu không tiếp nhận. Luật sư Matsumura đã thương lượng với cơ quan chức năng từ góc độ hiến pháp, giúp việc kết hôn và nhận cha cho con thành lập, đồng thời tiến hành phần hỏi bị cáo và thẩm vấn nhân chứng có tính đến phiên tòa hình sự về vi phạm Luật Nhập cư. Dù gần như không có giấy tờ công do nước mà thân chủ mang quốc tịch cấp, văn phòng vẫn thu thập được chứng cứ có lợi và phân tích các trường hợp đã được cho phép trước đây của cơ quan nhập cư, và đã đạt được cho phép lưu trú đặc biệt chỉ trong một lần thủ tục.
• Một phụ nữ bị quy kết oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị cưỡng chế trục xuất. Trước thực tiễn lâu nay cho rằng căn cứ cưỡng chế trục xuất không đòi hỏi cố ý hay vô ý, văn phòng đã khởi kiện để đặt câu hỏi về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm và tranh tụng đến cấp phúc thẩm. Sau đó, cơ quan nhập cư đã chấp thuận cho phép lưu trú đặc biệt.

Buổi tư vấn đầu tiên miễn phí. Chi phí được báo giá tùy theo từng vụ việc. Trường hợp người trong cuộc đang bị giam giữ, chúng tôi cũng tiếp nhận tư vấn từ gia đình.

Lời kết

Khi nền tảng của tư cách lưu trú đã mất đi vì ly hôn, để mặc tình trạng đó chỉ khiến các yếu tố tiêu cực chồng chất thêm. Ngược lại, nếu bạn tư vấn sớm, chúng tôi có thể cùng bạn chọn thời điểm trình diện, chuẩn bị tài liệu, và thiết kế việc ứng phó với vụ án hình sự cùng với việc xin cho phép lưu trú đặc biệt như một chỉnh thể. Bài viết này là giải thích mang tính chung; với vụ việc cụ thể của mình, xin bạn hãy trực tiếp tư vấn luật sư. Ngoài ra, các kết quả trong quá khứ dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ việc và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư

Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019)

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)

Lấy bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập cư làm lĩnh vực tập trung chính, chủ yếu cho các thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc.

Có các kết quả như: bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo đặc biệt, và đạt được cho phép lưu trú đặc biệt trong vụ việc được xem là khó.

Liên hệ

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado

Website: https://matsumura-lawoffice.jp/

WeChat ID: matsumura1119

Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này

日本語 / 简体中文 / 繁體中文 / English / 한국어