Quá hạn lưu trú tại Nhật: vì sao cần luật sư khi xin đặc biệt cho phép lưu trú

Bạn đang sống tại Nhật Bản sau khi thời hạn lưu trú đã hết, hoặc người thân của bạn đang ở trong tình cảnh đó. Rất nhiều người trong hoàn cảnh này sống mỗi ngày với nỗi lo không biết khi nào sẽ bị phát hiện. Nếu bạn vẫn mong muốn tiếp tục cuộc sống tại Nhật Bản, chỗ dựa cuối cùng là đặc biệt cho phép lưu trú (在留特別許可) theo Điều 50 Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn (sau đây gọi là Luật Nhập quản). Đến giai đoạn này, nhiều người phân vân nên nhờ hành chính thư sĩ (行政書士) hay nhờ luật sư. Đây không phải câu hỏi ai giỏi hơn, mà là vấn đề cấu trúc: mỗi giai đoạn của thủ tục do một chuyên gia khác nhau đảm nhiệm. Bài viết này trình bày cấu trúc đó theo từng điều luật.

Xin đặc biệt cho phép lưu trú có bắt buộc phải nhờ luật sư không?

Không bắt buộc. Trong lĩnh vực thủ tục về tư cách lưu trú (在留資格), hành chính thư sĩ có phạm vi chuyên môn rất rộng. Hành chính thư sĩ đã đăng ký làm đại diện nộp hồ sơ sẽ chuẩn bị tài liệu và nộp các đơn xin cấp giấy chứng nhận tư cách lưu trú, thay đổi tư cách lưu trú, gia hạn thời gian lưu trú. Phần lớn thủ tục lưu trú thường ngày được xử lý trong khuôn khổ này.

Tuy nhiên, các vụ việc quá hạn lưu trú (オーバーステイ) thường xuất hiện đồng thời hoặc liên tiếp ba tình huống sau: thứ nhất, việc lưu trú bất hợp pháp bị lập án hình sự, đương sự bị bắt và bị tạm giam; thứ hai, đương sự bị thu dung theo lệnh thu dung (収容令書); thứ ba, lệnh cưỡng chế trục xuất (退去強制令書) đã được ban hành và tranh chấp buộc phải chuyển sang tòa án. Ở ba tình huống này, công việc trọng tâm là hoạt động của người bào chữa trong tố tụng hình sự và đại diện trong tố tụng, vốn thuộc chức trách của luật sư.

Bị bắt vì quá hạn lưu trú thì thủ tục hình sự và thủ tục nhập quản có tiến hành cùng lúc không?

Có. Về nguyên tắc, hai tuyến này chạy song song. Nếu chỉ ứng phó một tuyến, tuyến còn lại có thể dẫn tới hậu quả không thể cứu vãn.

Về hình sự, Điều 70 khoản 1 mục 5 Luật Nhập quản quy định "người ở lại Nhật Bản quá thời gian lưu trú mà không được gia hạn hoặc thay đổi thời gian lưu trú" là hành vi phạm tội. Hình phạt luật định là kōkinkei (拘禁刑, hình phạt giam giữ) đến 3 năm hoặc phạt tiền đến 3.000.000 yên, hoặc áp dụng đồng thời cả hai (câu dẫn Điều 70 khoản 1). Như vậy, quá hạn lưu trú không chỉ là vấn đề hành chính mà còn là tội phạm chịu chế tài hình sự.

Về hành chính, Điều 24 mục 4 (ロ) quy định chính tình trạng đó là căn cứ cưỡng chế trục xuất. Thủ tục bắt đầu bằng điều tra vi phạm của cảnh bị nhập quốc (Điều 27 trở đi), qua lệnh thu dung (Điều 39) hoặc quyết định biện pháp giám lý (監理措置決定, Điều 44-2 khoản 7), rồi đến thẩm tra vi phạm của thẩm tra quan nhập quốc (Điều 45 trở đi) và nhận định (Điều 47 khoản 3). Nếu không phục nhận định, đương sự có thể yêu cầu thẩm lý bằng lời nói (Điều 48) và nhận phán định của thẩm lý quan đặc biệt (Điều 48 khoản 8); nếu vẫn không phục, có thể khiếu nại lên Bộ trưởng Bộ Tư pháp (Điều 49). Chính ở giai đoạn tài quyết đối với khiếu nại đó, cơ quan mới quyết định cho đặc biệt cho phép lưu trú (Điều 50) hay ban hành lệnh cưỡng chế trục xuất (Điều 51).

Những gì bạn khai trong vụ án hình sự sẽ được đối chiếu với lời khai trong điều tra vi phạm của nhập quản; tài liệu nộp cho nhập quản cũng ảnh hưởng đến việc chứng minh tình tiết giảm nhẹ trong vụ án hình sự. Vì vậy cần một người có thể nhìn cả hai tuyến trên cùng một bản thiết kế.

Được hưởng án treo thì có được ở lại Nhật Bản không?

Mức độ nặng nhẹ của chế tài hình sự và việc có được tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản hay không là hai vấn đề khác nhau. Cách hiểu "có án treo là không sao" là không chính xác.

Điều 24 mục 4 (リ) quy định người "bị tuyên kōkinkei chung thân hoặc trên 1 năm kể từ ngày 1 tháng 11 năm 1951 trở đi" thuộc căn cứ cưỡng chế trục xuất, nhưng đồng thời loại trừ người được tuyên hoãn chấp hành toàn bộ hình phạt, và người được hoãn chấp hành một phần mà phần không được hoãn từ 1 năm trở xuống. Do đó, người bị tuyên án treo toàn bộ vì lưu trú bất hợp pháp không thuộc mục 4 (リ). Tuy nhiên, ngay từ đầu người đó đã thuộc căn cứ cưỡng chế trục xuất theo Điều 24 mục 4 (ロ). Dù có án treo, thủ tục cưỡng chế trục xuất vẫn tiếp diễn.

Theo chiều ngược lại, chế tài hình sự cũng tác động đến việc lưu trú. Câu nhưng thư của Điều 50 khoản 1 quy định: đối với người bị tuyên kōkinkei chung thân hoặc trên 1 năm (trừ người được hoãn toàn bộ, và người hoãn một phần mà phần phải chấp hành từ 1 năm trở xuống) cùng một số trường hợp khác, chỉ được cho đặc biệt cho phép lưu trú "khi xét thấy có tình tiết đặc biệt mà việc không cho phép lưu trú tại Nhật Bản sẽ thiếu sự cân nhắc về nhân đạo". Vụ việc chỉ liên quan đến lưu trú bất hợp pháp (Điều 24 mục 4 ロ) không thuộc đối tượng của điều kiện tăng nặng này. Đây là tình tiết có lợi quan trọng cho người muốn ở lại. Ngược lại, một khi án tù giam vượt quá 1 năm thì điều kiện tăng nặng được áp dụng và triển vọng trở nên khó khăn hơn nhiều.

Chính vì thế, hoạt động bào chữa nhằm giảm nhẹ chế tài hình sự không chỉ là để nhẹ án, mà còn là để giữ vững nền tảng cho việc xin đặc biệt cho phép lưu trú. Đó là lý do vụ án hình sự và thủ tục nhập quản phải được thiết kế thành một thể thống nhất ngay từ động thái đầu tiên.

Đặc biệt cho phép lưu trú được nộp đơn khi nào và như thế nào?

Thời điểm được nộp đơn do luật giới hạn. Điều 50 khoản 2 quy định người có thể nộp đơn là người nước ngoài bị thu dung theo lệnh thu dung, hoặc người nước ngoài nhận quyết định biện pháp giám lý, và nộp lên Bộ trưởng Bộ Tư pháp theo thủ tục do lệnh của Bộ Tư pháp quy định. Nói cách khác, quyền nộp đơn chỉ phát sinh sau khi có một trong các biện pháp đó. Trước thời điểm ấy, việc cần làm là thúc đẩy Bộ trưởng thực hiện thẩm quyền theo chức trách.

Theo Điều 50 khoản 4, đặc biệt cho phép lưu trú chỉ được cấp sau khi đương sự chấp nhận nhận định tại Điều 47 khoản 3, phán định tại Điều 48 khoản 8, hoặc sau khi Bộ trưởng tài quyết rằng khiếu nại không có căn cứ. Và Điều 50 khoản 3 quy định: sau khi lệnh cưỡng chế trục xuất được ban hành thì không thể nộp đơn nữa. Cửa sổ thời gian là hữu hạn.

Các yếu tố xem xét cũng được luật hóa. Điều 50 khoản 5 quy định phải xem xét lý do mong muốn lưu trú, quan hệ gia đình, tư cách đạo đức và hành vi, hoàn cảnh nhập cảnh vào Nhật Bản, thời gian đã lưu trú tại Nhật Bản và địa vị pháp lý trong thời gian đó, sự việc là lý do cưỡng chế trục xuất, sự cần thiết cân nhắc về nhân đạo; ngoài ra còn xem xét tình hình trong và ngoài nước cùng ảnh hưởng đối với người cư trú bất hợp pháp tại Nhật Bản và các tình tiết khác. Điều 50 khoản 10 còn quy định khi ra quyết định không cho phép, phải nhanh chóng thông báo bằng văn bản có nêu lý do.

Luật sư trao đổi với người đang bị tạm giam hoặc bị thu dung bằng cách nào?

Ở giai đoạn hình sự, luật sư gặp thân chủ với tư cách người bào chữa; ở giai đoạn thu dung, gặp trực tiếp qua thăm gặp tại cơ sở thu dung. Nếu gia đình ở trong nước, việc liên lạc với gia đình cũng được tiến hành song song.

Một điểm dễ bị bỏ qua là vấn đề phiên dịch. Phiên dịch do cơ quan điều tra bố trí là để thủ tục được tiến hành, chứ không đứng về phía đương sự để cân nhắc câu chữ. Một sắc thái nhỏ được ghi lại trong bản khai có thể gây bất lợi về sau trong thủ tục nhập quản, và điều tương tự cũng xảy ra trong điều tra vi phạm của nhập quản. Bảo đảm có phiên dịch làm việc vì đương sự, và giữ cho lời khai trong vụ án hình sự và lời khai trước nhập quản không mâu thuẫn, là việc rất quan trọng trên thực tế.

Đã nhận lệnh cưỡng chế trục xuất thì còn cách nào không?

Con đường nộp đơn xin đặc biệt cho phép lưu trú đã khép lại theo Điều 50 khoản 3, nhưng điều đó không có nghĩa mọi biện pháp pháp lý đã cạn. Từ đây là lĩnh vực cứu trợ tư pháp: khởi kiện yêu cầu hủy quyết định ban hành lệnh cưỡng chế trục xuất và các quyết định liên quan, đồng thời xin đình chỉ việc thi hành.

Giai đoạn này cần đại diện trong tố tụng. Khi việc cưỡng chế đưa về nước đã cận kề trên thực tế, đơn phải được dựng lên trong thời gian ngắn, nên những lập luận đã trình bày và tài liệu đã nộp trong thủ tục nhập quản trước đó trở thành nền móng của vụ kiện. Không ai bảo đảm được kết luận của tòa án, nhưng việc nhận lệnh cưỡng chế trục xuất tự nó không phải là dấu chấm hết.

Hành chính thư sĩ và luật sư phân chia vai trò như thế nào?

Cách hiểu dễ nhất là: mỗi giai đoạn phù hợp với một người đảm nhiệm khác nhau. Ở giai đoạn xin cấp giấy chứng nhận tư cách lưu trú, thay đổi tư cách, gia hạn thời gian lưu trú, ở giai đoạn chuẩn bị tài liệu cần thiết và nộp cho cơ quan, hành chính thư sĩ đã đăng ký làm đại diện nộp hồ sơ có chuyên môn rất cao. Còn ở giai đoạn vụ việc bị lập án hình sự, giai đoạn đương sự bị tạm giam hoặc bị thu dung, giai đoạn lệnh cưỡng chế trục xuất đã ban hành và phải chuyển sang tòa án, trọng tâm là bào chữa hình sự và đại diện tố tụng, thuộc chức trách luật sư.

Tại văn phòng chúng tôi, thủ tục hình sự và giai đoạn đến khi xin đặc biệt cho phép lưu trú do luật sư đảm nhiệm; việc gia hạn, thay đổi tư cách lưu trú sau khi vụ án hình sự kết thúc được xử lý trọn gói cùng hành chính thư sĩ hợp tác. Bước đầu tiên hữu ích là xác định xem tình huống của bạn đang ở giai đoạn nào.

Chủ động trình diện trước khi bị phát hiện có ý nghĩa gì không?

Có, và sự khác biệt thể hiện rất rõ ở hiệu lực pháp lý.

Hướng dẫn về đặc biệt cho phép lưu trú (sửa đổi tháng 3 năm 2024, có hiệu lực từ ngày 10 tháng 6 năm 2024) xác định đặc biệt cho phép lưu trú là biện pháp mang tính ngoại lệ và ân huệ dành cho người nước ngoài lẽ ra phải bị trục xuất, đồng thời ghi rõ rằng "việc người nước ngoài đó tự mình đến cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú địa phương để khai báo tình trạng cư trú bất hợp pháp" được xem xét như yếu tố tích cực. Ngược lại, việc cư trú bất hợp pháp kéo dài được đánh giá là yếu tố tiêu cực. Chỉ chờ đợi thì thời gian không đứng về phía bạn.

Ngay cả khi chọn rời Nhật Bản, sự khác biệt cũng tồn tại. Lệnh xuất cảnh (出国命令) theo Điều 24-3 được áp dụng khi thỏa mãn đồng thời năm điều kiện, trong đó điều kiện thứ nhất là: người tự mình đến cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú trước khi điều tra vi phạm bắt đầu (mục 1 イ), hoặc sau khi điều tra vi phạm đã bắt đầu nhưng trước khi nhận thông báo theo Điều 47 khoản 3 thì bày tỏ ý định xuất cảnh nhanh chóng (mục 1 ロ). Chủ nhiệm thẩm tra quan ấn định thời hạn xuất cảnh không quá 15 ngày (Điều 55-85 khoản 1). Thời gian bị từ chối nhập cảnh sau đó được phân thành các mức sau.

• Người xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh: 1 năm kể từ ngày xuất cảnh (Điều 5 khoản 1 mục 9 ホ)
• Người thuộc Điều 24-3 mục 1 ロ xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh, sau đó muốn thực hiện hoạt động lưu trú ngắn hạn: 5 năm (cùng mục ヘ)
• Người bị cưỡng chế trục xuất mà trước đó chưa từng bị trục xuất hay xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh: 5 năm kể từ ngày bị trục xuất (cùng mục ハ)
• Người bị cưỡng chế trục xuất mà đã từng có tiền lệ nêu trên: 10 năm (cùng mục ニ)

Tuy nhiên, chủ động trình diện không đồng nghĩa với việc từ bỏ ý định lưu trú tại Nhật Bản. Chọn con đường xin ở lại hay tạm rời đi rồi tìm cách quay lại; ấn định thời điểm trình diện ra sao; trước đó cần chuẩn bị những gì. Đây là những phần phải thiết kế theo từng vụ việc, và đến thẳng quầy tiếp nhận mà không có chuẩn bị là điều không nên.

Giới thiệu về văn phòng

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado đặt tại tầng 3 tòa nhà chính Fuse, 3-4-10 Takada, quận Toshima, Tokyo. Luật sư Matsumura Daisuke (thuộc Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo, số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019) tập trung vào bào chữa hình sự cho người nước ngoài, chủ yếu là thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc, và các thủ tục nhập quản.

Cơ chế làm việc có ba đặc điểm. Thứ nhất, từ lần gặp đầu tiên tại nơi giam giữ cho đến khi kết thúc tranh tụng tại phiên tòa, toàn bộ quá trình do luật sư Matsumura trực tiếp đảm nhiệm, không giao cho nhân viên văn phòng hay luật sư trẻ làm thay. Thứ hai, văn phòng có phiên dịch tiếng Trung chuyên trách thường trực, am hiểu các vụ việc liên quan đến người nước ngoài; đối với các ngôn ngữ khác, phiên dịch được bố trí tùy theo nội dung vụ việc. Nhờ vậy, ngoài phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định, thân chủ có thể sử dụng phiên dịch đứng về phía mình. Thứ ba, việc gia hạn, thay đổi tư cách lưu trú sau khi thủ tục hình sự kết thúc được xử lý trọn gói cùng hành chính thư sĩ hợp tác.

• Trường hợp đạt được đặc biệt cho phép lưu trú chỉ trong một lần thủ tục, dù được coi là rất khó — Người đến Nhật Bản với mục đích du lịch đã có con với một phụ nữ Nhật Bản, sau đó mất tư cách lưu trú và bị bắt, bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp. Do thủ tục kết hôn và nhận cha con chưa hoàn tất, cơ quan đã một lần từ chối tiếp nhận. Luật sư Matsumura đã đàm phán với cơ quan từ góc độ hiến pháp, hoàn tất việc kết hôn và nhận cha con, đồng thời tiến hành hỏi bị cáo và hỏi người làm chứng với tầm nhìn hướng tới phiên tòa hình sự. Trong điều kiện gần như không có giấy tờ công do nước mà thân chủ mang quốc tịch cấp, văn phòng vẫn thu thập được chứng cứ có lợi và phân tích các trường hợp đã được cấp phép trước đây của cơ quan nhập quản, nhờ đó đạt được đặc biệt cho phép lưu trú chỉ trong một lần thủ tục.
• Trường hợp người phụ nữ đứng trước nguy cơ bị cưỡng chế trục xuất vì tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp — Một phụ nữ bị quy oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị cưỡng chế trục xuất. Trước thực tiễn lâu nay cho rằng "căn cứ cưỡng chế trục xuất không đòi hỏi lỗi cố ý hay vô ý", văn phòng đã khởi kiện để đặt vấn đề về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm, và theo đuổi đến cấp xét xử phúc thẩm. Sau đó, cơ quan nhập quản đã chấp nhận đặc biệt cho phép lưu trú.

Buổi tư vấn đầu tiên miễn phí. Chi phí được báo giá tùy theo nội dung vụ việc. Khi đương sự đang bị giam giữ, chúng tôi cũng tiếp nhận liên hệ từ gia đình.

Lời kết

Trong thủ tục đặc biệt cho phép lưu trú, thời điểm được nộp đơn do luật ấn định (Điều 50 khoản 2, khoản 3, khoản 4), và một khi lệnh cưỡng chế trục xuất được ban hành thì con đường này khép lại. Mức độ nặng nhẹ của chế tài hình sự lại dội ngược vào triển vọng lưu trú thông qua câu nhưng thư của Điều 50 khoản 1. Vì vậy, việc xác định ngay từ đầu ai làm gì ở giai đoạn nào là điều thực sự có ý nghĩa.

Bài viết này là giải thích mang tính chung. Với vụ việc cụ thể, xin hãy trực tiếp tư vấn luật sư. Ngoài ra, các trường hợp đã giải quyết trước đây dựa trên tình tiết riêng của từng vụ và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Tác giả

Matsumura Daisuke / Luật sư

Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077 / đăng ký năm 2019)

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (tầng 3 tòa nhà chính Fuse, 3-4-10 Takada, quận Toshima, Tokyo)

Tập trung vào bào chữa hình sự cho người nước ngoài, chủ yếu là thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc, và các thủ tục nhập quản.

Đã đạt được bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo đặc thù, và đặc biệt cho phép lưu trú trong vụ việc được coi là rất khó.

Liên hệ

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado

Website: https://matsumura-lawoffice.jp/

WeChat ID: matsumura1119

Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này

日本語 / 简体中文 / 繁體中文 / English / 한국어