Ba giai đoạn của thủ tục trục xuất tại Nhật Bản: thẩm tra vi phạm, thẩm lý bằng lời và khiếu nại

Nếu bạn đang ở lại Nhật Bản sau khi thời hạn lưu trú đã hết, dù bạn tự mình ra trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh hay bị phát hiện, câu hỏi đầu tiên thường giống nhau: tiếp theo sẽ có chuyện gì, và ở khâu nào thì lời trình bày của mình mới thực sự được lắng nghe. Thủ tục trục xuất (退去強制) không phải là một lần xét duyệt rồi kết thúc. Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn (入管法, sau đây gọi là Luật Nhập quản) quy định ba giai đoạn: thẩm tra vi phạm, thẩm lý bằng lời và khiếu nại lên Bộ trưởng Tư pháp. Mỗi giai đoạn do một chủ thể khác nhau quyết định và cho phép đưa ra những lập luận khác nhau. Bài viết này đi theo thứ tự các Điều 45 đến 49, đồng thời giải thích thời điểm nào giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可) được xem xét (Điều 50 khoản 4).

Thủ tục trục xuất diễn ra theo trình tự nào

Trước hết là điều tra vi phạm, sau đó quyết định cách xử lý về thân thể, rồi mới đến ba giai đoạn xét duyệt. Trình tự cụ thể như sau.

• Điều tra vi phạm do nhân viên cảnh bị nhập quốc tiến hành (Điều 27 trở đi)
• Thu dung theo lệnh thu dung (収容令書, Điều 39), hoặc quyết định biện pháp giám lý (監理措置, Điều 44-2 khoản 7)
• Giai đoạn một: thẩm tra vi phạm do thẩm tra viên nhập quốc thực hiện (Điều 45 trở đi), kết luận là nhận định (認定, Điều 47 khoản 3)
• Giai đoạn hai: nếu không phục nhận định thì yêu cầu thẩm lý bằng lời (口頭審理, Điều 48), kết luận là phán định (判定, Điều 48 khoản 8)
• Giai đoạn ba: nếu không phục phán định thì khiếu nại lên Bộ trưởng Tư pháp (異議の申出, Điều 49), kết luận là tài quyết (裁決)
• Sau đó là giấy phép lưu trú đặc biệt (Điều 50) hoặc phát lệnh trục xuất (退去強制令書, Điều 51)

Nếu bạn chấp nhận kết luận của một giai đoạn, thủ tục không đi tiếp sang giai đoạn sau. Nếu bạn tỏ ý không phục, bạn nhận được phán quyết của giai đoạn kế tiếp.

Giai đoạn một thẩm tra những gì

Thẩm tra viên nhập quốc xem xét bạn có thuộc diện bị trục xuất hay không. Với trường hợp ở lại quá thời hạn lưu trú, trọng tâm là Điều 24 mục 4 điểm ロ của Luật Nhập quản, tức người ở lại Nhật Bản quá thời hạn lưu trú mà không được gia hạn hoặc thay đổi thời hạn đó. Ngoài ra, các căn cứ khác cũng có thể được đặt ra, chẳng hạn chuyên làm hoạt động ngoài tư cách lưu trú theo Điều 24 mục 4 điểm イ.

Kết luận được thông báo dưới hình thức nhận định theo Điều 47 khoản 3. Giai đoạn này chủ yếu xem xét có tồn tại căn cứ trục xuất hay không, chứ chưa phải là nơi đánh giá trực diện nguyện vọng được tiếp tục ở lại Nhật Bản của bạn; những lý do đó sẽ được xử lý ở các giai đoạn sau và trong quyết định về giấy phép lưu trú đặc biệt. Tuy vậy, những gì bạn trình bày ở đây đều được ghi vào biên bản và trở thành nền tảng cho mọi phán đoán về sau. Vì sao thời hạn lưu trú bị vượt quá, trong thời gian đó bạn sinh sống ra sao, quan hệ gia đình thế nào, tất cả cần được trình bày chính xác, không trái sự thật và không bỏ sót.

Nếu không đồng ý với nhận định thì phải làm gì

Bạn có thể yêu cầu thẩm lý bằng lời theo Điều 48. Đó là giai đoạn hai. Nếu không yêu cầu mà tỏ ý chấp nhận nhận định, thủ tục sẽ không tiến thêm. Việc yêu cầu có thời hạn, và bạn phải bày tỏ ý chí trong một khoảng thời gian rất ngắn kể từ khi nhận thông báo. Thời gian để do dự gần như không có, vì vậy nên liên hệ luật sư ngay trong ngày nhận được thông báo và quyết định.

Ở thẩm lý bằng lời có thể trình bày điều gì

Thẩm lý bằng lời do thẩm tra viên đặc biệt phụ trách, nhằm xem xét lại nhận định có đúng hay không, tức là kết luận rằng có căn cứ trục xuất có sai sót gì không. Nếu quan hệ sự thật thực sự có tranh chấp, ví dụ có hiểu lầm về việc có hay không có tư cách lưu trú, hoặc về mốc tính thời hạn lưu trú, thì đây là nơi để xuất trình tài liệu và lập luận. Kết luận là phán định theo Điều 48 khoản 8. Trên thực tế, không ít vụ việc đến giai đoạn này không còn tranh chấp bản thân căn cứ trục xuất nữa, mà chuyển trọng tâm sang các tình tiết ủng hộ việc cấp giấy phép lưu trú đặc biệt. Chọn cách nào phụ thuộc vào quan hệ sự thật của vụ việc và triển vọng đánh giá theo các yếu tố tại Điều 50 khoản 5 nêu dưới đây.

Nếu vẫn không phục phán định thì sao

Bạn có thể khiếu nại lên Bộ trưởng Tư pháp theo Điều 49. Đây là giai đoạn ba và là giai đoạn cuối cùng bên trong thủ tục trục xuất. Kết luận của Bộ trưởng được đưa ra dưới hình thức tài quyết. Ngay cả khi bị tài quyết rằng khiếu nại không có lý do, đó cũng chưa phải là dấu chấm hết, bởi thời điểm sau tài quyết đó chính là thời điểm xem xét giấy phép lưu trú đặc biệt.

Giấy phép lưu trú đặc biệt được quyết định ở giai đoạn nào

Điều 50 khoản 4 quy định rằng giấy phép lưu trú đặc biệt chỉ có thể được cấp sau khi đương sự chấp nhận nhận định theo Điều 47 khoản 3, hoặc chấp nhận phán định theo Điều 48 khoản 8, hoặc sau khi Bộ trưởng Tư pháp tài quyết rằng khiếu nại không có lý do. Nói cách khác, thời điểm xem xét đến khi kết luận về thủ tục đã cố định ở một trong ba giai đoạn. Không nhất thiết phải đi hết cả ba. Tranh đến giai đoạn nào phụ thuộc vào việc có tranh chấp thực chất về căn cứ trục xuất hay không, tài liệu chứng minh nguyện vọng lưu trú đã chuẩn bị đến đâu, và tình trạng xử lý về thân thể ra sao.

Những điểm cần nắm theo điều luật như sau.

• Khi nào có thể nộp đơn: theo Điều 50 khoản 2, đơn do người nước ngoài bị thu dung theo lệnh thu dung, hoặc người đã nhận quyết định biện pháp giám lý nộp. Trước thời điểm đó, việc có thể làm là vận động để Bộ trưởng Tư pháp phát động thẩm quyền theo chức vụ.
• Khi nào không thể nộp đơn nữa: theo Điều 50 khoản 3, sau khi lệnh trục xuất đã được phát ra thì không thể nộp đơn.
• Các yếu tố được cân nhắc: theo Điều 50 khoản 5, lý do mong muốn lưu trú, quan hệ gia đình, tư cách hạnh kiểm, hoàn cảnh nhập cảnh vào Nhật Bản, thời gian lưu trú tại Nhật Bản và địa vị pháp lý trong thời gian đó, sự thật cấu thành lý do trục xuất, nhu cầu cân nhắc nhân đạo, cùng với tình hình trong và ngoài nước và ảnh hưởng đối với người cư trú bất hợp pháp tại Nhật Bản, và các tình tiết khác.
• Điều kiện gia trọng: phần quy định loại trừ tại Điều 50 khoản 1 áp dụng cho người bị tuyên án chung thân hoặc hình phạt giam giữ (拘禁刑, kōkinkei) trên một năm, trừ người được hưởng án treo toàn bộ và người được hưởng án treo một phần mà phần không được hưởng án treo là một năm trở xuống, cùng một số nhóm khác. Với những người đó, chỉ được cấp phép khi có tình tiết đặc biệt đến mức việc không cho phép lưu trú bị coi là thiếu cân nhắc nhân đạo. Vụ việc chỉ là ở quá hạn theo Điều 24 mục 4 điểm ロ thì không thuộc đối tượng của điều kiện gia trọng này, và đây là tình tiết có lợi.
• Ghi lý do: theo Điều 50 khoản 10, khi ra quyết định không cấp giấy phép lưu trú đặc biệt, cơ quan phải nhanh chóng thông báo bằng văn bản có ghi lý do.

Cần lưu ý gì khi vụ án hình sự diễn ra song song

Ở quá hạn lưu trú không chỉ là vấn đề hành chính. Đó là tội phạm theo Điều 70 khoản 1 mục 5 của Luật Nhập quản, với hình phạt luật định là hình phạt giam giữ (拘禁刑) đến ba năm hoặc phạt tiền đến 3.000.000 yên, hoặc áp dụng cả hai. Hình phạt luật định không thay đổi theo độ dài thời gian ở quá hạn. Cái thay đổi là công tố viên chọn xử lý thế nào và biên độ lượng hình. Trên thực tế, độ dài thời gian ở quá hạn được coi là khoảng thời gian duy trì tình trạng vi phạm, và ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ nặng nhẹ của việc xử lý. Vụ việc có thời gian ngắn, đương sự tự ra trình diện, nền tảng sinh hoạt và quan hệ gia đình rõ ràng thì có xu hướng được xử lý nhẹ hơn; vụ việc kéo dài nhiều năm, kèm theo lao động bất hợp pháp, lại chồng thêm vi phạm khác như giấy tờ giả mạo thì có xu hướng nặng hơn. Tuy nhiên, giữa các vụ việc có biên độ khác nhau.

Hơn nữa, mức độ nặng nhẹ của xử lý hình sự và việc có được tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản hay không là hai vấn đề khác nhau. Dù được hưởng án treo hay được quyết định không truy tố, thủ tục trục xuất theo Điều 24 mục 4 điểm ロ vẫn tiếp tục. Ngược lại, một khi án tù giam vượt quá một năm thì điều kiện gia trọng tại Điều 50 khoản 1 sẽ được áp dụng, và triển vọng có giấy phép lưu trú đặc biệt trở nên khó khăn hơn nhiều. Chính vì vậy, công việc nhằm làm nhẹ xử lý hình sự và công việc nhằm giành giấy phép lưu trú đặc biệt phải được thiết kế đồng bộ ngay từ những bước đầu tiên, và nói gì ở giai đoạn nào cũng cần được quyết định trong khi theo dõi tiến trình vụ án hình sự.

Ý nghĩa của việc chủ động hành động trước khi bị phát hiện

Tất cả những gì nêu trên là chuyện sau khi đã bước vào thủ tục trục xuất. Nhưng cách bạn bước vào thủ tục đó lại thay đổi rất nhiều điều, kể cả việc bạn có phải đi hết thủ tục này hay không, và khi nào bạn có thể quay lại Nhật Bản sau khi rời đi.

Chế độ lệnh xuất cảnh (出国命令) tại Điều 24-3 cho phép rời Nhật Bản mà không lấy việc thu dung làm tiền đề, khi đáp ứng đủ năm điều kiện. Mục 1 của Điều này phân biệt hai trường hợp: điểm イ là người tự mình đến trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh với ý chí nhanh chóng rời Nhật Bản, trước khi điều tra vi phạm theo Điều 27 bắt đầu; điểm ロ là người, sau khi điều tra vi phạm đã bắt đầu nhưng trước khi nhận thông báo theo Điều 47 khoản 3, bày tỏ với thẩm tra viên nhập quốc hoặc nhân viên cảnh bị nhập quốc ý chí nhanh chóng rời Nhật Bản.

Sự khác biệt này quyết định trực tiếp thời điểm bạn có thể đến Nhật Bản lần sau. Người rời đi theo lệnh xuất cảnh bị từ chối nhập cảnh trong một năm kể từ ngày xuất cảnh, theo Điều 5 khoản 1 mục 9 điểm ホ. Nhưng người thuộc Điều 24-3 mục 1 điểm ロ, nếu sau đó muốn thực hiện hoạt động lưu trú ngắn hạn, thì thời hạn là năm năm kể từ ngày xuất cảnh, theo điểm ヘ cùng mục. Xa hơn nữa, nếu vì bị phát hiện mà không đáp ứng các điều kiện khác của lệnh xuất cảnh thì không thể dùng lệnh xuất cảnh, và vụ việc chuyển sang trục xuất: năm năm kể từ ngày bị trục xuất đối với người chưa từng bị trục xuất hay nhận lệnh xuất cảnh, theo điểm ハ, và mười năm đối với người đã có tiền lệ như vậy, theo điểm ニ. Người bị trục xuất vì thuộc Điều 24 mục 4 các điểm オ đến ヨ thì bị từ chối nhập cảnh không có thời hạn, theo Điều 5 khoản 1 mục 10.

Ngoài ra, Hướng dẫn về giấy phép lưu trú đặc biệt (sửa đổi tháng 3 năm 2024, có hiệu lực từ ngày 10 tháng 6 năm 2024) một mặt định vị giấy phép lưu trú đặc biệt là biện pháp mang tính ngoại lệ và ân huệ dành cho người nước ngoài lẽ ra phải bị trục xuất, mặt khác ghi rõ rằng việc đương sự tự mình đến trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh địa phương để khai báo tình trạng cư trú bất hợp pháp được cân nhắc như một yếu tố tích cực. Ngược lại, việc cư trú bất hợp pháp kéo dài được đánh giá là yếu tố tiêu cực. Ở bất kỳ giai đoạn nào trong ba giai đoạn, việc đã chủ động ra trình diện đều là chất liệu đứng về phía bạn, và càng để lâu, chất liệu đó càng mất đi.

Về văn phòng chúng tôi

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo) lấy khách hàng quốc tịch Trung Quốc làm trung tâm, tập trung chủ yếu vào bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản. Luật sư phụ trách, ông Matsumura Daisuke, thuộc Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019).

Cách làm việc của chúng tôi có ba đặc điểm. Thứ nhất, từ lần tiếp xúc đầu tiên tại nơi giam giữ cho đến khi kết thúc tranh tụng, luật sư Matsumura trực tiếp phụ trách toàn bộ quá trình, không giao cho nhân viên văn phòng hay luật sư trẻ làm thay. Trong ba giai đoạn của thủ tục trục xuất, những gì trình bày ở thẩm tra vi phạm sẽ được mang sang thẩm lý bằng lời, và những gì trình bày ở thẩm lý bằng lời lại được mang sang khiếu nại, nên việc không thay đổi người phụ trách là điều quan trọng. Thứ hai, văn phòng có phiên dịch tiếng Trung chuyên trách thường trực, am hiểu các vụ việc liên quan đến người nước ngoài; đối với các ngôn ngữ khác, chúng tôi bố trí phiên dịch tùy theo yêu cầu của từng vụ việc. Thứ ba, các thủ tục sau khi kết thúc quy trình hình sự, như gia hạn hoặc thay đổi tư cách lưu trú, được xử lý trọn gói cùng với hành chính thư sĩ hợp tác.

Dưới đây là hai vụ việc liên quan mà chúng tôi đã xử lý.

• Giành được giấy phép lưu trú đặc biệt khó khăn chỉ trong một lần thủ tục: khách hàng đến Nhật Bản với mục đích du lịch và có con với một phụ nữ Nhật Bản, nhưng mất tư cách lưu trú và bị bắt, bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp. Thủ tục kết hôn và nhận cha con chưa hoàn tất nên ban đầu bị từ chối tiếp nhận. Chúng tôi đã đàm phán với cơ quan chức năng từ góc độ hiến pháp và thực hiện được cả hai thủ tục, thu thập chứng cứ có lợi ngay khi hầu như không có giấy tờ công do nước mà khách hàng mang quốc tịch cấp, và phân tích các trường hợp được cấp phép trước đây.
• Cứu một phụ nữ đứng trước nguy cơ bị trục xuất vì cáo buộc tiếp tay lao động bất hợp pháp: khách hàng bị oan trong vụ án tiếp tay lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị trục xuất. Trước thực tiễn lâu nay cho rằng căn cứ trục xuất không cần cố ý hay lỗi vô ý, văn phòng đã khởi kiện đặt vấn đề về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm và tranh tụng đến cấp phúc thẩm. Sau đó, cơ quan nhập quản đã chấp nhận cấp giấy phép lưu trú đặc biệt.

Tư vấn lần đầu miễn phí. Chi phí được báo giá tùy theo tình tiết của từng vụ việc.

Lời kết

Thủ tục trục xuất diễn ra qua ba giai đoạn, và ở mỗi giai đoạn những gì có thể trình bày là khác nhau. Giấy phép lưu trú đặc biệt chỉ được xem xét sau khi kết luận đã cố định ở một trong các giai đoạn đó, theo Điều 50 khoản 4. Trình bày điều gì ở giai đoạn nào, nộp tài liệu nào vào lúc nào, nhiều khi về sau không thể sửa lại được. Dù thủ tục đã bắt đầu hay bạn còn đang cân nhắc việc tự ra trình diện, xin hãy tham vấn sớm.

Bài viết này là giải thích mang tính khái quát. Với vụ việc cụ thể của bạn, xin hãy trao đổi trực tiếp với luật sư. Các vụ việc đã giải quyết trước đây dựa trên tình tiết riêng của từng vụ và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư

Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019)

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)

Lấy khách hàng quốc tịch Trung Quốc làm trung tâm, tập trung chủ yếu vào bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập quản.

Có các kết quả như tuyên vô tội trong vụ án vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không truy tố trong vụ án lừa đảo đặc thù, và giành được giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ việc được coi là khó.

Liên hệ

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado

Website: https://matsumura-lawoffice.jp/

WeChat ID: matsumura1119

Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này

日本語 / 简体中文 / 繁體中文 / English / 한국어