Tự ra trình diện Cục Xuất nhập cảnh Nhật Bản khi quá hạn lưu trú: đi đâu, đi với ai, mang theo giấy tờ gì

Thời hạn lưu trú đã hết mà bạn vẫn đang ở Nhật. Sáu tháng trôi qua, rồi một năm, và mỗi lần nhìn thấy cảnh sát ở nhà ga là chân lại run lên. Rất nhiều người liên hệ với văn phòng chúng tôi đang sống đúng như vậy. Rồi ai đó sẽ nhắc đến hai chữ trình diện (出頭申告, shutto shinkoku), tức là tự mình đến cơ quan quản lý xuất nhập cảnh khai báo tình trạng của mình thay vì ngồi chờ bị phát hiện. Nhưng hầu như không ai giải thích được là phải đến đâu, được đi cùng ai, mang theo giấy tờ gì, và ngày hôm đó sẽ diễn ra chuyện gì. Bài viết này trình bày toàn bộ bức tranh đó, bám sát các điều khoản của Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn (入管法, sau đây gọi là Luật Nhập quản).

Trình diện với cơ quan xuất nhập cảnh nghĩa là gì?

Đó là việc bạn tự mình đến Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú khu vực (地方出入国在留管理局) có thẩm quyền tại nơi bạn cư trú, để khai báo sự thật rằng mình đã ở lại Nhật Bản quá thời hạn lưu trú được phép. Đây là cách gọi trong thực tiễn chứ không phải tên của một thủ tục riêng trong luật, nhưng hành vi này mang hai ý nghĩa pháp lý rất rõ.

Ý nghĩa thứ nhất liên quan đến lệnh xuất cảnh (出国命令). Điều 24-3 khoản 1 mục イ của Luật Nhập quản quy định đối tượng là người trước khi cuộc điều tra vi phạm theo Điều 27 được bắt đầu, với ý định rời khỏi Nhật Bản một cách nhanh chóng, đã tự mình đến trình diện tại cơ quan xuất nhập cảnh. Nghĩa là bạn đến trước hay sau khi phía nhập quản mở cuộc điều tra vi phạm chính là ranh giới được ghi thẳng trong điều luật.

Ý nghĩa thứ hai nằm ở việc đánh giá khi xét cấp giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可). Hướng dẫn về giấy phép lưu trú đặc biệt, sửa đổi tháng 3 năm 2024 và có hiệu lực từ ngày 10 tháng 6 năm 2024, ghi rõ rằng việc người nước ngoài tự mình đến trình diện tại Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú khu vực để khai báo tình trạng cư trú bất hợp pháp được xem xét như một yếu tố tích cực. Nói cách khác, ngay cả khi bạn mong muốn được ở lại chứ không phải rời đi, việc chủ động ra trình diện vẫn được cân nhắc theo hướng có lợi cho bạn.

Trình diện với nhập quản có giống đầu thú với cảnh sát không?

Không giống. Quá hạn lưu trú không chỉ là vấn đề hành chính. Đó còn là tội phạm theo Điều 70 khoản 1 mục 5 của Luật Nhập quản, với hình phạt kōkinkei (拘禁刑, hình phạt giam giữ) đến 3 năm hoặc phạt tiền đến 3 triệu yên, và có thể áp dụng đồng thời cả hai. Mặt hình sự này do cơ quan điều tra và công tố viên xử lý, và việc tự khai báo với cảnh sát hoặc viện công tố mới là đầu thú theo luật hình sự.

Ngược lại, trình diện với nhập quản là cửa vào của thủ tục trục xuất (退去強制), tức là một thủ tục hành chính. Hai tuyến này chạy song song và tách rời nhau. Điểm quan trọng nhất là kết quả hình sự và khả năng được ở lại không đi liền với nhau. Dù vụ án hình sự kết thúc bằng quyết định không truy tố, hay bạn nhận bản án cho hưởng án treo, thì theo Điều 24 mục 4 ロ, bản thân việc cư trú bất hợp pháp đã là lý do trục xuất, nên thủ tục trục xuất vẫn tiếp tục. Suy nghĩ rằng “được hưởng án treo thì sẽ được ở lại Nhật” là sai về mặt pháp luật. Chính vì vậy, việc làm nhẹ chế tài hình sự và việc xin được ở lại phải được thiết kế cùng nhau ngay từ bước đầu tiên.

Phải đến cơ quan nào để trình diện?

Đến Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú khu vực có thẩm quyền đối với nơi bạn cư trú. Tuy nhiên, những chi tiết cụ thể như cơ quan nào, bộ phận nào tiếp nhận, có cần đặt hẹn trước hay không, khung giờ tiếp nhận ra sao, thì mỗi cơ quan mỗi khác và cũng thay đổi theo thời kỳ. Bài viết này cố ý không khẳng định tên quầy tiếp nhận hay giờ làm việc như thể chúng cố định. Bạn cần xác nhận trước với Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú khu vực có thẩm quyền đối với trường hợp của mình.

Đừng đi ngay trong ngày bạn quyết tâm. Hãy xác nhận nơi đến và trình tự trước, chuẩn bị đầy đủ giấy tờ nêu dưới đây cùng với một phương án rõ ràng rồi mới đi. Người đến mà chưa chuẩn bị thường trả lời không tốt những câu được hỏi tại chỗ, và việc sửa chữa về sau khó hơn nhiều so với làm đúng ngay từ đầu.

Có thể đi cùng ai khi ra trình diện?

Không có quy định nào bắt buộc bạn phải đi một mình. Trên thực tế, những người có thể đi cùng gồm:

• Luật sư, người thiết kế phương án tổng thể và chuẩn bị cho phần hình sự của vụ việc.
• Phiên dịch, để bạn hiểu chính xác phần giải thích bằng tiếng Nhật và trình bày chính xác hoàn cảnh của mình.
• Vợ hoặc chồng người Nhật và các thành viên gia đình. Quan hệ gia đình là một trong các tình tiết được xem xét theo Điều 50 khoản 5.
• Người có thể đảm nhận vai trò giám sát trong chế độ biện pháp giám sát (監理措置), hoặc người sẵn sàng đứng ra bảo lãnh.

Tuy vậy, người đi cùng được có mặt đến đâu trong quá trình làm việc là vấn đề thuộc về cách vận hành, nên điểm này cũng cần xác nhận trước với Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú khu vực có thẩm quyền. Theo kinh nghiệm của chúng tôi, quan trọng hơn việc có người đi cùng là phương án đã được chốt trước khi đi, và các thành viên gia đình không trình bày mâu thuẫn nhau về cùng một sự việc.

Cần mang theo những giấy tờ gì?

Nên chia thành ba nhóm cho dễ chuẩn bị: giấy tờ về nhân thân, giấy tờ về quan hệ gia đình, và giấy tờ về nền tảng cuộc sống tại Nhật. Điều 50 khoản 5 liệt kê các tình tiết phải xem xét, gồm lý do mong muốn được lưu trú, quan hệ gia đình, tư cách hạnh kiểm, hoàn cảnh nhập cảnh vào Nhật Bản, thời gian đã lưu trú, địa vị pháp lý trong thời gian đó, sự việc dẫn đến lý do trục xuất, sự cần thiết của cân nhắc nhân đạo, cùng với tình hình trong và ngoài nước và ảnh hưởng đối với người cư trú bất hợp pháp tại Nhật Bản. Cách làm hợp lý là đối chiếu từng loại giấy tờ với từng tình tiết đó.

• Hộ chiếu. Nếu không còn giữ hoặc đã hết hạn, trước hết hãy hỏi Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán nước mình về khả năng cấp lại.
• Thẻ lưu trú và mọi giấy tờ liên quan đến tư cách lưu trú (在留資格) đã từng được cấp. Mang theo tất cả những gì bạn còn giữ.
• Giấy tờ về kết hôn, khai sinh, nhận cha con, dù lập tại Nhật Bản hay tại nước mình.
• Giấy tờ về nơi ở, thể hiện bạn sống ở đâu, với ai, từ khi nào.
• Giấy tờ về thu nhập, nộp thuế, bảo hiểm xã hội, vì những nội dung này liên quan đến việc đánh giá hạnh kiểm.
• Tài liệu thể hiện mối liên hệ với cộng đồng địa phương, như việc học của con, việc khám chữa bệnh, hoạt động tại khu dân cư.
• Tài liệu giải thích những bất lợi bạn sẽ gặp phải nếu buộc phải về nước, tương ứng với sự cần thiết của cân nhắc nhân đạo.

Cần những giấy tờ nào và ở mức độ nào còn tùy vào nội dung vụ việc và cách vận hành của từng cơ quan, nên điểm này cũng cần xác nhận trước với Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú khu vực có thẩm quyền. Đừng nghĩ rằng thiếu giấy tờ thì không thể ra trình diện. Trên thực tế có những vụ việc mà gần như không lấy được văn bản công của nước mà đương sự mang quốc tịch, nhưng nhờ dựng lập hồ sơ bằng các chứng cứ khác mà vẫn được cấp giấy phép lưu trú đặc biệt.

Ngày ra trình diện sẽ diễn ra những gì?

Trước hết, nhân viên cảnh bị nhập quốc sẽ mở cuộc điều tra vi phạm theo Điều 27 và các điều tiếp theo, và bạn sẽ được lấy lời khai về hoàn cảnh của mình. Trên cơ sở đó, việc xử lý về thân thể được quyết định: hoặc tạm giữ theo lệnh thu dung (Điều 39), hoặc quyết định áp dụng biện pháp giám sát (Điều 44-2 khoản 7). Sau đó vụ việc chuyển sang phần thẩm tra vi phạm của thẩm tra viên nhập quốc (Điều 45 và tiếp theo), rồi đến kết luận nhận định (Điều 47 khoản 3). Nếu không phục kết luận này, bạn có thể yêu cầu xét hỏi bằng lời (Điều 48) và nhận phán định của thẩm tra viên đặc biệt (Điều 48 khoản 8). Nếu vẫn không phục, bạn có thể khiếu nại lên Bộ trưởng Bộ Tư pháp (Điều 49). Sau khi có quyết định của Bộ trưởng, kết quả sẽ là giấy phép lưu trú đặc biệt (Điều 50) hoặc việc phát lệnh trục xuất (Điều 51).

Trong ngày hôm đó thủ tục tiến đến đâu, thân thể được xử lý thế nào, còn tùy từng vụ việc. Diễn biến trong ngày cũng cần được xác nhận trước với Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú khu vực có thẩm quyền. Nên nói trước với gia đình, kể cả khả năng có một khoảng thời gian khó liên lạc được với bạn.

Ra trình diện thì có nhất định phải về nước không?

Không. Về cơ bản có hai lối ra.

Lối thứ nhất là chọn về nước. Để thuộc diện lệnh xuất cảnh theo Điều 24-3, phải thỏa mãn toàn bộ năm điều kiện của điều luật này: thuộc mục イ hoặc ロ của khoản 1; không thuộc bất kỳ trường hợp nào tại Điều 24 mục 3 đến mục 3-5, mục 4 ハ đến ヨ, mục 8 hoặc mục 9; sau khi nhập cảnh không bị tuyên kōkinkei (hình phạt giam giữ) về một trong các tội được liệt kê; trước đây chưa từng bị trục xuất khỏi Nhật Bản và chưa từng xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh; và được nhìn nhận là chắc chắn sẽ rời khỏi Nhật Bản một cách nhanh chóng. Khi lệnh xuất cảnh được ban hành, thẩm tra viên chủ nhiệm ấn định thời hạn xuất cảnh không quá 15 ngày (Điều 55-85 khoản 1). Thủ tục lệnh xuất cảnh không lấy việc thu dung làm tiền đề.

Lối thứ hai là mong muốn được ở lại, tức là giấy phép lưu trú đặc biệt theo Điều 50. Theo Điều 50 khoản 2, đơn xin được nộp bởi người đã bị thu dung theo lệnh thu dung hoặc đã nhận quyết định áp dụng biện pháp giám sát. Trước giai đoạn đó, việc bạn làm là đề nghị Bộ trưởng Bộ Tư pháp chủ động thực hiện thẩm quyền của mình. Theo Điều 50 khoản 3, sau khi lệnh trục xuất đã được phát ra thì không thể nộp đơn nữa. Cũng cần lưu ý rằng phần “trừ trường hợp” của Điều 50 khoản 1 đặt thêm điều kiện nặng hơn đối với người bị tuyên kōkinkei chung thân hoặc kōkinkei trên 1 năm, nhưng vụ việc chỉ có cư trú bất hợp pháp theo Điều 24 mục 4 ロ thì không thuộc phạm vi đó. Đây là một tình tiết có lợi đáng kể.

Bạn nhắm tới lối ra nào là điều phải quyết định trước khi đi. Bởi mục イ khoản 1 Điều 24-3 nói đến người tự trình diện với ý định rời khỏi Nhật Bản nhanh chóng, khác hẳn với đích đến của người mong muốn tiếp tục ở lại.

Vì sao chủ động hành động trước khi bị phát hiện lại quan trọng đến vậy

Đây chính là trọng tâm của lựa chọn ra trình diện. Điều 5 khoản 1 mục 9, quy định thời hạn từ chối nhập cảnh, cho thấy khác biệt rất rõ.

• Người xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh: 1 năm kể từ ngày xuất cảnh (Điều 5 khoản 1 mục 9 ホ).
• Người thuộc Điều 24-3 khoản 1 mục ロ, tức là người chỉ bày tỏ ý định xuất cảnh sau khi cuộc điều tra vi phạm đã bắt đầu, sau khi xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh lại muốn nhập cảnh để thực hiện hoạt động lưu trú ngắn hạn: 5 năm kể từ ngày xuất cảnh (cùng mục, ヘ).
• Người bị trục xuất mà trước đó chưa từng bị trục xuất hay xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh: 5 năm kể từ ngày bị trục xuất (cùng mục, ハ).
• Người bị trục xuất mà trước đó đã từng có tiền lệ như vậy: 10 năm kể từ ngày bị trục xuất (cùng mục, ニ).

Nếu bạn tự đến trước khi cuộc điều tra vi phạm bắt đầu, bạn thuộc Điều 24-3 khoản 1 mục イ, và thời hạn từ chối nhập cảnh sau khi xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh là 1 năm. Nếu chỉ bày tỏ ý định xuất cảnh sau khi điều tra đã bắt đầu, thì việc muốn nhập cảnh ngắn hạn sau này sẽ vướng mốc 5 năm. Xa hơn nữa, nếu bị phát hiện khiến các điều kiện của lệnh xuất cảnh không còn được thỏa mãn, thì con đường lệnh xuất cảnh đóng lại, chỉ còn thủ tục trục xuất với 5 năm hoặc 10 năm. Nhìn bề ngoài thì cùng là “rời khỏi Nhật Bản”, nhưng ngày bạn có thể quay lại đây chênh nhau tới nhiều năm.

Với người mong muốn ở lại cũng vậy. Như đã nói ở trên, Hướng dẫn ghi rõ việc tự ra trình diện là yếu tố tích cực, trong khi tình trạng cư trú bất hợp pháp kéo dài lại bị đánh giá là yếu tố tiêu cực. Thời gian, trong lúc bạn còn chần chừ, luôn vận hành theo hướng bất lợi.

Về văn phòng chúng tôi

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado đặt tại tầng 3, tòa nhà chính Fuse Building, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo. Lĩnh vực trọng tâm của chúng tôi là bào chữa hình sự cho người nước ngoài, với nhóm thân chủ chủ yếu mang quốc tịch Trung Quốc, và các thủ tục nhập quản.

Về cách làm việc: từ lần tiếp xúc đầu tiên với thân chủ đang bị tạm giữ cho đến khi kết thúc phần tranh tụng tại phiên tòa, luật sư Matsumura trực tiếp đảm nhận toàn bộ các công đoạn, không giao lại cho nhân viên văn phòng hay luật sư trẻ. Văn phòng có phiên dịch tiếng Trung chuyên trách thường trực, am hiểu các vụ việc liên quan đến người nước ngoài, nhờ đó thân chủ nói tiếng Trung có thể sử dụng phiên dịch đứng về phía mình, tách biệt với phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định. Đối với các ngôn ngữ khác, chúng tôi bố trí phiên dịch tùy theo yêu cầu của từng vụ việc. Việc gia hạn hoặc thay đổi tư cách lưu trú sau khi thủ tục hình sự kết thúc được xử lý trọn gói cùng với hành chính thư sĩ hợp tác của văn phòng.

Xin giới thiệu hai vụ việc có liên quan.

Vụ thứ nhất, chúng tôi đã đạt được giấy phép lưu trú đặc biệt, vốn được xem là rất khó trong hoàn cảnh đó, chỉ qua một lần thủ tục. Thân chủ đến Nhật với mục đích du lịch, có con với một phụ nữ Nhật Bản, sau đó mất tư cách lưu trú và bị bắt, bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp. Do thủ tục kết hôn và nhận cha con chưa hoàn tất nên cơ quan chức năng ban đầu không tiếp nhận. Luật sư Matsumura đã thương lượng với cơ quan chức năng từ góc độ hiến pháp, thực hiện được cả việc kết hôn lẫn việc nhận cha con, và tiến hành phần hỏi bị cáo cùng phần thẩm vấn nhân chứng tại phiên tòa hình sự với tầm nhìn hướng tới thủ tục nhập quản. Dù gần như không có văn bản công do nước mà thân chủ mang quốc tịch cấp, chúng tôi vẫn thu thập được chứng cứ có lợi và phân tích các trường hợp đã được cấp phép trước đây của cơ quan nhập quản, và giấy phép lưu trú đặc biệt đã được cấp.

Vụ thứ hai, chúng tôi bảo vệ một phụ nữ đứng trước nguy cơ bị trục xuất sau khi bị quy kết oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp. Trước quan điểm thực tiễn lâu nay cho rằng lý do trục xuất không đòi hỏi cố ý hay vô ý, chúng tôi đã khởi kiện để đặt lại câu hỏi về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm cá nhân và theo đuổi vụ kiện lên đến cấp phúc thẩm. Sau đó, cơ quan nhập quản đã công nhận giấy phép lưu trú đặc biệt.

Buổi tư vấn đầu tiên miễn phí, chi phí được báo giá tùy theo từng vụ việc. Chúng tôi đặc biệt coi trọng những buổi tư vấn ở giai đoạn bạn còn đang cân nhắc có nên ra trình diện hay không, khi chưa có gì được khởi động, bởi đó chính là lúc số lựa chọn còn lại là nhiều nhất.

Lời kết

Ra trình diện thoạt nhìn là câu hỏi về địa điểm. Thực chất đó là câu hỏi về việc bạn nhắm tới lối ra nào. Hãy xác nhận cơ quan và trình tự, chuẩn bị giấy tờ, bảo đảm những người đi cùng trình bày nhất quán, và quyết định trước là hướng tới về nước hay hướng tới ở lại. Ba việc đó có được chuẩn bị hay không sẽ định hình vài năm tới của cuộc đời bạn.

Bài viết này là giải thích mang tính chung. Với hoàn cảnh cụ thể của mình, xin hãy trực tiếp trao đổi với luật sư. Các vụ việc đã giải quyết nêu trên dựa trên tình tiết riêng của từng vụ và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Người viết

Matsumura Daisuke, Luật sư

Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019)

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (tầng 3, tòa nhà chính Fuse Building, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)

Lĩnh vực trọng tâm là bào chữa hình sự cho người nước ngoài, với nhóm thân chủ chủ yếu mang quốc tịch Trung Quốc, và các thủ tục nhập quản.

Đã đạt được bản án tuyên vô tội trong vụ án vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích sinh lợi), quyết định không truy tố trong vụ án lừa đảo đặc thù, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong vụ việc được xem là khó.

Liên hệ

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado

Website: https://matsumura-lawoffice.jp/

WeChat ID: matsumura1119

Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này

日本語 / 简体中文 / 繁體中文 / English / 한국어