Cư trú quá hạn ở Nhật có bị tạm giữ không? Lệnh thu dung, biện pháp giám lý và tạm tha

Một trong những câu hỏi chúng tôi nhận được nhiều nhất từ những người đang sống tại Nhật Bản sau khi thời hạn lưu trú đã hết là: nếu tôi tự đến Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú trình diện, tôi có bị tạm giữ ngay trong ngày hôm đó không? Nỗi lo bị chia cắt khỏi gia đình, mất chỗ ở và mất việc làm khiến nhiều người chùn bước, và trong lúc do dự thì thời gian cứ trôi qua. Bài viết này bám sát các điều khoản của Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn (入管法, sau đây gọi là Luật Nhập quản) để trình bày: trong trường hợp nào thì bị giữ người, và trong trường hợp nào có thể vừa sinh sống bình thường ngoài xã hội vừa tiến hành thủ tục.

Tự đến trình diện thì có bị tạm giữ ngay tại chỗ không

Việc tự đến trình diện không đương nhiên dẫn đến việc bị tạm giữ ngay tại chỗ. Khi thủ tục trục xuất (退去強制) bắt đầu, việc xử lý về nhân thân có hai hướng: thu dung theo lệnh thu dung (収容令書) quy định tại Điều 39 Luật Nhập quản, hoặc quyết định biện pháp giám lý (監理措置決定) theo Điều 44-2 khoản 7, cho phép đương sự tiếp tục thủ tục trong khi vẫn sinh sống ngoài xã hội. Ngoài ra, thủ tục lệnh xuất cảnh (出国命令) tại Điều 24-3, vốn lấy việc rời Nhật làm tiền đề, không đặt trên cơ sở thu dung. Áp dụng hướng nào còn tùy nội dung vụ việc và hoàn cảnh sinh sống của đương sự, nên không thể khẳng định trước rằng chắc chắn sẽ không bị thu dung.

Lệnh thu dung theo Điều 39 là gì

Việc ở lại Nhật sau khi hết thời hạn lưu trú thuộc lý do trục xuất tại Điều 24 khoản 4 mục ロ Luật Nhập quản, đồng thời cấu thành tội cư trú bất hợp pháp tại Điều 70 khoản 1 mục 5, với hình phạt luật định là kōkinkei (拘禁刑, hình phạt giam giữ) đến 3 năm hoặc phạt tiền đến 3 triệu yên, hoặc áp dụng đồng thời cả hai. Thủ tục trục xuất bắt đầu từ điều tra vi phạm của nhân viên cảnh bị nhập quốc (Điều 27 và tiếp theo), qua thẩm tra vi phạm của thẩm tra viên nhập quốc (Điều 45 và tiếp theo), nhận định (Điều 47 khoản 3), yêu cầu thẩm lý bằng lời (Điều 48), phán định (Điều 48 khoản 8), khiếu nại lên Bộ trưởng Bộ Tư pháp (Điều 49) và quyết định giải quyết khiếu nại. Lệnh thu dung là văn bản do thẩm tra viên chủ nhiệm ban hành khi có lý do tương đương để nghi ngờ đương sự thuộc diện bị trục xuất, và nhân viên cảnh bị nhập quốc căn cứ vào đó để thu dung. Khi đã bị thu dung, các thủ tục từ thẩm tra vi phạm trở đi sẽ diễn ra trong tình trạng bị giữ người tại cơ sở của cơ quan nhập quản.

Biện pháp giám lý là chế độ như thế nào

Biện pháp giám lý là chế độ cho phép đương sự không bị thu dung mà vẫn sinh sống ngoài xã hội dưới sự giám lý của người giám lý (監理人) trong khi tiến hành thủ tục trục xuất. Khi có quyết định biện pháp giám lý theo Điều 44-2 khoản 7 Luật Nhập quản thay cho việc thu dung theo lệnh thu dung, đương sự sẽ tiếp tục các bước thẩm tra vi phạm, thẩm lý bằng lời và khiếu nại mà không bị giữ người. Việc có giữ được nền tảng sinh hoạt như công việc, khám chữa bệnh, việc học của con cái hay không ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chuẩn bị lập luận và chứng cứ về sau. Việc có được quyết định biện pháp giám lý hay không được xem xét theo từng trường hợp cụ thể, căn cứ vào nguy cơ bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ, tình trạng sinh sống, và việc có người đứng ra làm người giám lý hay không.

Có quyết định biện pháp giám lý thì có được xin phép lưu trú đặc biệt không

Có. Đây chính là điều luật nối kết vấn đề nhân thân với vấn đề có được ở lại Nhật hay không. Điều 50 khoản 2 Luật Nhập quản quy định rằng đơn xin phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可) được nộp lên Bộ trưởng Bộ Tư pháp theo thủ tục do sắc lệnh của Bộ Tư pháp quy định, bởi "người nước ngoài bị thu dung theo lệnh thu dung hoặc người nước ngoài đã nhận quyết định biện pháp giám lý". Nghĩa là quyền nộp đơn không chỉ thuộc về người đang bị thu dung, mà cũng thuộc về người nhận quyết định biện pháp giám lý. Ngược lại, khi chưa đến một trong hai giai đoạn đó thì quyền nộp đơn theo luật chưa phát sinh, và việc cần làm khi ấy là thúc đẩy cơ quan có thẩm quyền hành xử theo thẩm quyền của mình: Điều 50 khoản 1 quy định việc cấp phép "theo đơn của người nước ngoài đó hoặc theo thẩm quyền". Vì vậy, "có bị thu dung hay không" vừa là vấn đề tự do thân thể, vừa là vấn đề thủ tục về thời điểm phát sinh quyền nộp đơn.

Ngoài ra, vụ việc chỉ liên quan đến cư trú bất hợp pháp (Điều 24 khoản 4 mục ロ) không thuộc phạm vi yêu cầu gia trọng tại phần trừ của Điều 50 khoản 1, vốn áp dụng cho người bị tuyên hình phạt chung thân hoặc kōkinkei trên 1 năm và các trường hợp tương tự. Đây là tình tiết có lợi.

Nếu đã bị thu dung thì không còn được về nhà nữa sao

Đối với người đã bị thu dung, có thủ tục tạm tha (仮放免) nhằm tạm thời giải trừ việc giữ người. Đương sự có thể nộp đơn xin, và khi xem xét sẽ cân nhắc tình trạng sức khỏe, hoàn cảnh gia đình, có nơi cư trú và người đứng ra bảo lãnh hay không, có nguy cơ bỏ trốn hay không. Việc có được chấp thuận hay không tùy thuộc từng trường hợp cụ thể, không thể khẳng định trước kết quả. Điều quan trọng là ngay cả khi đang bị thu dung, quyền nộp đơn xin phép lưu trú đặc biệt theo Điều 50 khoản 2 vẫn không mất đi. Bị thu dung không có nghĩa là mọi chuyện đã kết thúc.

Nếu về nước theo lệnh xuất cảnh thì có bị thu dung không

Thủ tục lệnh xuất cảnh không lấy việc thu dung làm tiền đề. Để thuộc diện được áp dụng, phải đáp ứng đủ cả năm yêu cầu tại Điều 24-3 Luật Nhập quản. Mục 1 đòi hỏi đương sự hoặc (イ) đã tự mình đến trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú trước khi điều tra vi phạm bắt đầu, với ý định nhanh chóng rời Nhật; hoặc (ロ) sau khi điều tra vi phạm đã bắt đầu nhưng trước khi nhận thông báo theo Điều 47 khoản 3, đã bày tỏ với thẩm tra viên nhập quốc hoặc nhân viên cảnh bị nhập quốc ý định nhanh chóng rời Nhật. Mục 2 đòi hỏi không thuộc bất kỳ trường hợp nào tại Điều 24 mục 3 đến mục 3-5, mục 4 từ ハ đến ヨ, mục 8 hoặc mục 9. Mục 3 đòi hỏi chưa từng bị tuyên kōkinkei về một số tội nhất định như xâm nhập chỗ ở, làm giả, đánh bạc, giết người, gây thương tích, bắt giữ giam người trái pháp luật, bắt cóc, trộm cắp cướp tài sản, lừa đảo cưỡng đoạt và các tội liên quan. Mục 4 đòi hỏi trước đây chưa từng bị trục xuất và cũng chưa từng rời Nhật theo lệnh xuất cảnh. Mục 5 đòi hỏi có thể dự liệu chắc chắn rằng đương sự sẽ nhanh chóng rời Nhật. Khi lệnh xuất cảnh được ban hành, thẩm tra viên chủ nhiệm ấn định thời hạn xuất cảnh không quá 15 ngày (Điều 55-85 khoản 1) và có thể kèm theo các điều kiện hạn chế nơi cư trú, phạm vi đi lại (khoản 3 cùng điều). Tuy nhiên, đây là chế độ lấy việc rời Nhật làm tiền đề, nên người mong muốn tiếp tục ở lại Nhật cần cân nhắc kỹ giữa con đường này và con đường xin phép lưu trú đặc biệt trong thủ tục trục xuất.

Sau khi có lệnh trục xuất thì còn xin phép lưu trú đặc biệt được không

Không. Điều 50 khoản 3 Luật Nhập quản quy định rằng sau khi lệnh trục xuất (退去強制令書) đã được ban hành thì không thể nộp đơn xin phép lưu trú đặc biệt. Ngoài ra, theo Điều 50 khoản 4, phép lưu trú đặc biệt chỉ có thể được cấp sau khi đương sự chấp nhận nhận định (Điều 47 khoản 3) hoặc phán định (Điều 48 khoản 8), hoặc sau khi Bộ trưởng Bộ Tư pháp ra quyết định rằng khiếu nại không có căn cứ. Như vậy, hoạt động xin ở lại có một mốc thời gian rõ ràng là trước khi lệnh trục xuất được ban hành. Sau mốc đó, vụ việc chuyển sang lĩnh vực cứu trợ tư pháp gồm khởi kiện hủy quyết định và yêu cầu đình chỉ thi hành. Điều đáng tiếc nhất là vì lo sợ bị thu dung mà không hành động, rồi để vượt qua mốc này.

Ý nghĩa của việc chủ động hành động trước khi bị phát hiện

Xét cả từ góc độ nhân thân, thời điểm hành động có ý nghĩa quyết định. Người tự đến trình diện trước khi điều tra vi phạm bắt đầu thuộc Điều 24-3 mục 1 (イ), và nếu rời Nhật theo lệnh xuất cảnh thì thời hạn từ chối nhập cảnh là 1 năm kể từ ngày xuất cảnh (Điều 5 khoản 1 mục 9 ホ). Ngược lại, người chỉ bày tỏ ý định rời Nhật sau khi điều tra vi phạm đã bắt đầu thuộc mục 1 (ロ), và nếu sau đó muốn nhập cảnh với hoạt động lưu trú ngắn hạn thì thời hạn là 5 năm kể từ ngày xuất cảnh (Điều 5 khoản 1 mục 9 ヘ). Hơn nữa, nếu vì bị phát hiện mà không còn đáp ứng các yêu cầu tại mục 2, mục 3, mục 4 của Điều 24-3 thì không thể áp dụng lệnh xuất cảnh, vụ việc chuyển thành trục xuất và thời hạn từ chối nhập cảnh là 5 năm kể từ ngày bị trục xuất (Điều 5 khoản 1 mục 9 ハ), hoặc 10 năm nếu trước đó đã từng bị trục xuất hay đã từng rời Nhật theo lệnh xuất cảnh (cùng mục ニ). Thêm vào đó, Hướng dẫn về phép lưu trú đặc biệt, được sửa đổi tháng 3 năm 2024 và có hiệu lực từ ngày 10 tháng 6 năm 2024, ghi rõ rằng việc tự mình đến cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú địa phương để khai báo tình trạng cư trú bất hợp pháp được xem xét như một yếu tố tích cực; ngược lại, tình trạng cư trú bất hợp pháp kéo dài được đánh giá là yếu tố tiêu cực. Chủ động trình diện, với chỗ ở, công việc, quan hệ gia đình và người có thể làm người giám lý được sắp xếp rõ ràng, là sự chuẩn bị mà việc chờ đợi không bao giờ mang lại, cả cho phán đoán về biện pháp giám lý lẫn cho việc xây dựng lập luận xin phép lưu trú đặc biệt.

Giới thiệu về văn phòng chúng tôi

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo, tòa nhà Fuse, tòa chính, tầng 3) lấy bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập quản làm lĩnh vực trọng tâm, chủ yếu cho thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc. Luật sư phụ trách Matsumura Daisuke thuộc Đoàn Luật sư Dai-ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019).

Trong những vụ việc liên quan đến tự do thân thể, tốc độ của những bước đi đầu tiên thường quyết định kết quả. Tại văn phòng chúng tôi, luật sư Matsumura trực tiếp phụ trách toàn bộ tiến trình, từ lần tiếp xúc đầu tiên tại nơi giam giữ cho đến khi kết thúc phiên tòa, không giao lại cho nhân viên văn phòng hay luật sư trẻ. Đối với tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách am hiểu các vụ việc của người nước ngoài thường trực, nhờ đó thân chủ có thể sử dụng phiên dịch đứng về phía mình, khác với phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định. Đối với các ngôn ngữ khác, chúng tôi bố trí phiên dịch tùy theo yêu cầu của từng vụ việc. Việc gia hạn, thay đổi tư cách lưu trú (在留資格) sau khi kết thúc thủ tục hình sự được xử lý trọn gói cùng hành chính thư sĩ hợp tác.

Xin giới thiệu hai vụ việc đã giải quyết. Vụ thứ nhất: thân chủ đến Nhật với mục đích du lịch, có con với một phụ nữ Nhật Bản nhưng đã mất tư cách lưu trú và bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp. Thủ tục kết hôn và nhận cha con chưa hoàn tất nên ban đầu không được tiếp nhận; sau khi thương lượng từ góc độ hiến pháp, cả hai thủ tục đã hoàn tất, chứng cứ có lợi được thu thập dù nước sở tịch hầu như không cấp giấy tờ công, và qua phân tích các trường hợp đã được cấp phép trước đây, phép lưu trú đặc biệt đã đạt được chỉ trong một lần thủ tục.

Vụ thứ hai: một phụ nữ bị quy kết oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị trục xuất. Trước thực tiễn lâu nay cho rằng "lý do trục xuất không đòi hỏi cố ý hay vô ý", văn phòng đã khởi kiện để đặt vấn đề về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm và theo đuổi đến cấp phúc thẩm. Sau đó, cơ quan nhập quản đã chấp thuận cấp phép lưu trú đặc biệt.

Buổi tư vấn đầu tiên miễn phí. Chi phí được báo giá tùy theo từng vụ việc.

Lời kết

Có bị thu dung hay không là nỗi lo rất thực đối với bất kỳ ai. Nhưng dù là thu dung theo lệnh thu dung (Điều 39) hay quyết định biện pháp giám lý (Điều 44-2 khoản 7), dù là thời điểm phát sinh quyền nộp đơn xin phép lưu trú đặc biệt (Điều 50 khoản 2) hay mốc ban hành lệnh trục xuất (Điều 50 khoản 3), tất cả đều được định đoạt trong quá trình thủ tục vận hành. Thời gian càng trôi, những con đường có thể chọn càng hẹp lại. Bài viết này chỉ là giải thích chung; với vụ việc cụ thể của mình, xin vui lòng trao đổi trực tiếp với luật sư. Ngoài ra, các vụ việc đã giải quyết nêu trên dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Người viết

Matsumura Daisuke / Luật sư

Thuộc Đoàn Luật sư Dai-ichi Tokyo (số đăng ký: 59077 / đăng ký năm 2019)

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo, tòa nhà Fuse, tòa chính, tầng 3)

Lấy bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập quản làm lĩnh vực trọng tâm, chủ yếu cho thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc.

Có các kết quả như bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích vụ lợi), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo đặc thù, và đạt được phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được xem là khó.

Liên hệ

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado

Website: https://matsumura-lawoffice.jp/

WeChat ID: matsumura1119

Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này

日本語 / 简体中文 / 繁體中文 / English / 한국어