Căn cứ trục xuất có cần yếu tố cố ý hay lỗi không｜Vấn đề đang được tranh tụng tại tòa

Trong các buổi tư vấn về án ma túy, câu nói tha thiết nhất mà chúng tôi nghe được là tôi thật sự không biết. Ở phiên tòa hình sự, yếu tố cố ý được xem xét trực diện. Nhưng sang đến thủ tục trục xuất (退去強制手続) phía sau đó, thực tiễn lâu nay lại vận hành theo hướng không coi cố ý hay lỗi là điều kiện. Dù đương sự không biết, chỉ cần hình thức khớp với điều kiện của điều luật là thuộc diện bị trục xuất. Cách xử lý ấy có thực sự đương nhiên khi soi vào các nguyên tắc của pháp luật hay không? Luật sư Matsumura Daisuke hiện đang theo đuổi một vụ kiện đặt thẳng câu hỏi này, và vụ kiện vẫn đang trong quá trình tố tụng. Bài viết này trình bày cấu trúc của vấn đề cùng ý nghĩa thực tiễn của nó trong án ma túy, và không nói trước bất kỳ kết luận nào.

Những điểm chính

• Trong thực tiễn của cơ quan xuất nhập cảnh, việc xác định căn cứ trục xuất từ lâu vẫn được vận hành theo hướng không coi cố ý hay lỗi là điều kiện.
• Văn phòng chúng tôi hiện đang tranh tụng, trong một vụ trục xuất vì lý do tiếp tay cho lao động bất hợp pháp, về việc phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm có nên bao trùm cả biện pháp hành chính là trục xuất hay không. Vụ việc chưa có kết quả.
• Điều 24 khoản 4 mục チ Luật quản lý xuất nhập cảnh (入管法) lấy điều kiện là người bị kết án có tội, nên yếu tố cố ý được phán xét trong thủ tục hình sự.
• Trong án ma túy có rất nhiều tình huống mà sự tồn tại của yếu tố cố ý mang tính quyết định: vụ vận chuyển thuê, vụ giữ hộ hành lý, vụ tranh luận về nhận thức đối với thành phần của sản phẩm.
• Tranh luận triệt để về yếu tố cố ý ngay ở giai đoạn hình sự và giữ lại hồ sơ của quá trình đó chính là nền tảng cho lập luận trong thủ tục xuất nhập cảnh sau này.

Không biết gì cả mà vẫn bị đưa vào diện trục xuất sao?

Nếu lấy cách vận hành lâu nay của cơ quan xuất nhập cảnh làm tiền đề thì việc xác định căn cứ trục xuất không đòi hỏi cố ý hay lỗi. Lý do được đưa ra là trục xuất là biện pháp hành chính chứ không phải hình phạt. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng không nên tiếp nhận cách vận hành ấy như một tiền đề đương nhiên.

Trục xuất có hiệu ứng bứng đi toàn bộ nền tảng đời sống của một con người: công việc, việc sống chung với gia đình, việc nuôi dạy con, sự kết nối với y tế. Khi tất cả những thứ đó bị cắt đứt bởi một quyết định, liệu chỉ cần gọi tên nó về mặt hình thức là biện pháp hành chính đã đủ để bỏ qua yếu tố trách nhiệm hay chưa? Việc một cách làm đã được duy trì lâu dài không có nghĩa là nó được miễn khỏi sự kiểm chứng.

Các điều khoản về căn cứ trục xuất có cấu trúc như thế nào

Điều 24 khoản 4 mục チ Luật quản lý xuất nhập cảnh liệt kê người bị kết án có tội do vi phạm Luật kiểm soát ma túy và thuốc hướng thần, Luật về quản lý việc trồng cây cần sa, Luật thuốc phiện, Luật kiểm soát chất kích thích dạng amphetamine (覚醒剤取締法), Luật đặc lệ về ma túy, hoặc Chương 14 Phần 2 Bộ luật Hình sự. Ở đây, kết quả của thủ tục hình sự, tức bản án có tội, đã được đưa vào làm điều kiện, nên yếu tố cố ý trước hết được phán xét trong phiên tòa hình sự.

Mặt khác, ngay trong cùng khoản 4 của Điều 24, cách dựng điều kiện cũng không giống nhau. Mục リ nhắm tới người bị tuyên hình phạt giam giữ — kōkinkei (拘禁刑) chung thân hoặc trên một năm, ngoài những người đã nêu tại các mục từ ニ đến チ, đồng thời loại trừ người được hưởng án treo toàn bộ và một số trường hợp khác. Còn khoản 4 mục 2 quy định về trường hợp người cư trú bằng tư cách lưu trú thuộc Bảng 1 (別表第一) bị tuyên hình phạt giam giữ về một số tội nhất định. Bên cạnh những loại quy định lấy kết quả của phiên tòa hình sự làm trung gian, cũng tồn tại những loại mà chính cơ quan hành chính tự nhận định sự việc rồi kết luận. Phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm trở nên gay gắt nhất chính ở loại thứ hai.

Nguyên tắc trách nhiệm là gì, vì sao lại thành vấn đề với biện pháp hành chính

Không có trách nhiệm thì không có hình phạt: đó là nguyên tắc nằm ở nền móng của pháp luật hình sự. Ý tưởng của nó là chỉ khi có những tình tiết cho phép khiển trách người thực hiện hành vi thì mới được áp chế tài, và nguyên tắc này gắn với đòi hỏi hiến định về thủ tục công bằng.

Vấn đề là nguyên tắc ấy chỉ dừng lại ở phạm vi hình phạt, hay còn phải bao trùm cả những biện pháp hành chính gây bất lợi nghiêm trọng về mặt thực chất. Mối bận tâm của chúng tôi là: có những tình huống mà việc chỉ phân biệt biện pháp hành chính với hình phạt về mặt hình thức không giải thích được hết. Và nếu những người ở trong hoàn cảnh cùng loại lại bị đối xử khác nhau, thì cũng có chỗ để xem xét dưới góc độ nguyên tắc bình đẳng tại Điều 14 khoản 1 Hiến pháp. Tất nhiên, chúng tôi không nói rằng đã có một cách giải thích được xác lập vững chắc.

Về vụ kiện đang trong quá trình tố tụng

Trong vụ kiện nhằm cứu một phụ nữ bị quy kết oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị trục xuất, luật sư Matsumura Daisuke hiện vẫn đang theo đuổi vụ tranh tụng về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi, nhằm lật lại thực tiễn lâu nay cho rằng căn cứ trục xuất không cần yếu tố cố ý hay lỗi. Cũng trong vụ đó, chúng tôi đã giành được giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可) chưa từng có tiền lệ đối với loại việc bị quy kết tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp.

Vì vụ việc vẫn đang được tòa án xem xét, chúng tôi không có gì để nói về kết luận. Chúng tôi không nêu triển vọng thắng kiện, cũng không đoán trước nội dung bản án. Điều chúng tôi muốn truyền đạt chỉ là bản thân sự thật này: một điều vốn được coi là hiển nhiên nay đang được đặt lên bàn phán xét của tòa án.

Trong án ma túy, yếu tố cố ý trở thành tranh chấp ở những tình huống nào?

Án ma túy là lĩnh vực điển hình của tranh chấp về yếu tố cố ý. Vận chuyển hàng mà không được cho biết bên trong là gì; trong chiếc túi được nhờ giữ hộ lại có ma túy; sản phẩm đã mua có chứa thành phần thuộc diện bị kiểm soát. Ở tất cả những trường hợp này, sự việc bên ngoài thì khó chối cãi, nhưng có nhận thức hay không mới là thứ quyết định kết cục.

Với những vụ như vậy, việc tranh luận triệt để về yếu tố cố ý ngay ở giai đoạn hình sự và lưu giữ chứng cứ cùng lập luận thu được có ý nghĩa kép. Thứ nhất, nó chi phối kết quả của chính thủ tục hình sự. Thứ hai, ngay cả khi kết quả bất lợi, nó vẫn là nền tảng để trình bày về sự việc trong thủ tục xuất nhập cảnh tiếp theo.

• Hoàn cảnh được nhờ và mức thù lao có tự nhiên như một công việc vận chuyển thông thường hay không
• Thực tế quản lý hàng hóa: cách giao nhận, cách cất giữ, có khóa hay không
• Diễn biến chuyến đi và việc di chuyển, ai chịu chi phí, quan hệ với người đi cùng
• Thời điểm và nơi mua sản phẩm, có được giải thích gì về thành phần hay không

Cách nghĩ về ba tuyến phòng thủ

Với án ma túy của người nước ngoài, văn phòng chúng tôi thiết kế việc bào chữa thành ba tuyến phòng thủ. Tuyến thứ nhất là giành quyết định không khởi tố (不起訴処分) trong vụ hình sự: xem xét việc hành vi có thỏa mãn cấu thành tội phạm hay không, yếu tố cố ý, và tính hợp pháp của thủ tục thu thập chứng cứ, để giải quyết ngay ở giai đoạn trước khi bị truy tố. Tuyến thứ hai là tranh luận về chính việc đương sự có thuộc diện bị trục xuất hay không, và phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm nói trong bài này nằm ở tuyến đó.

Tuyến thứ ba là giấy phép lưu trú đặc biệt: xây dựng lập luận theo các yếu tố cân nhắc mà Điều 50 khoản 5 đã ấn định, và lập luận về sự cân đối với những vụ việc đã được cơ quan công bố. Ba tuyến này không độc lập với nhau, mà là một cấu trúc liên tục, trong đó hồ sơ để lại ở chặng trước nâng đỡ chặng sau.

Cách làm việc của văn phòng chúng tôi và các vụ liên quan

Luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách toàn bộ tiến trình, từ buổi gặp đầu tiên trong trại tạm giữ cho đến khi kết thúc tranh tụng tại phiên tòa. Trong những vụ tranh chấp về yếu tố cố ý, chi tiết trong lời trình bày của đương sự và việc tái hiện diễn biến là mạch sống của vụ án, nên việc không thay người phụ trách có ý nghĩa rất thực tế. Về ngôn ngữ, văn phòng có phiên dịch tiếng Trung chuyên trách thường trực, là người am hiểu các vụ án liên quan đến người nước ngoài; với các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, chúng tôi bố trí phiên dịch theo từng vụ việc.

Có trường hợp khách hàng bị truy tố về tội tàng trữ chất kích thích dạng amphetamine nhằm mục đích thu lợi và đã được tuyên vô tội nhờ phân tích chứng cứ triệt để cùng phần hỏi bị cáo và đối chất tại tòa. Văn phòng cũng có kinh nghiệm với các vụ hình sự xuyên quốc gia và các vụ thuộc diện xét xử có hội thẩm nhân dân. Các vụ đã giải quyết đều dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ và không bảo đảm rằng vụ việc khác sẽ có kết quả tương tự.

Một cách làm kéo dài đã lâu không đương nhiên là một cách làm đúng. Với một biện pháp mang hậu quả nặng nề như trục xuất, yếu tố trách nhiệm cần được đòi hỏi đến đâu? Câu hỏi ấy hiện đang nằm trong tay tòa án, và văn phòng chúng tôi sẽ không dự đoán kết luận. Nhưng việc có một vấn đề đang được tranh tụng là điều đáng để những người ở trong hoàn cảnh tương tự được biết. Bài viết này là phần giải thích mang tính chung; với vụ việc cụ thể của mình, xin quý vị trao đổi trực tiếp với luật sư. Các vụ đã giải quyết đều dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ và không bảo đảm rằng vụ việc khác sẽ có kết quả tương tự.

Bài viết này phản ánh pháp luật tại thời điểm tháng 8 năm 2026.

Về tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư
Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng luật Funado International (Toà nhà Fuse, khu chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực chuyên sâu: bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản.
Các kết quả đã đạt được gồm bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không khởi tố trong các vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Văn phòng luật Funado International
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119