Biện pháp giám sát trong án ma túy｜Xin được ở ngoài thay vì bị tạm giữ, và nối tiếp sang giấy phép lưu trú đặc biệt

Bị giữ trong cơ sở lưu giữ kéo dài là gánh nặng lớn cho sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của đương sự, và cho cả cuộc sống của gia đình. Biện pháp giám sát (監理措置), được đưa vào từ lần sửa luật năm 2023 (令和5年改正), là cơ chế cho phép tiến hành thủ tục trục xuất (退去強制手続) mà không phải giam giữ. Gần đây ngày càng nhiều gia đình hỏi chúng tôi rằng trường hợp nhà mình có dùng được cơ chế đó không. Xin nói thẳng: với án ma túy, được chấp thuận là điều không dễ. Dù vậy, vẫn có những điều đáng để trình bày. Bài viết này định vị lại chế độ ấy, không thổi lên kỳ vọng, nhưng cũng không buông xuôi.

Những điểm chính

• Biện pháp giám sát là cơ chế được đưa vào từ lần sửa luật năm 2023, cho phép tiến hành thủ tục trục xuất mà không cần giam giữ.
• Điều 50 khoản 2 Luật quản lý xuất nhập cảnh (入管法) nêu người được quyết định áp dụng biện pháp giám sát, cùng với người đang bị tạm giữ theo lệnh tạm giữ của cục xuất nhập cảnh (収容令書), là chủ thể được nộp đơn xin giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可).
• Trong án ma túy, việc được chấp thuận biện pháp giám sát là không dễ, và chúng tôi không thể khẳng định trước triển vọng.
• Trên thực tế, mấu chốt nằm ở việc có người đứng ra làm người giám sát (監理人) và người đó nắm được đời sống của đương sự đến đâu.
• Ngay cả khi vẫn phải ở trong cơ sở lưu giữ, đó không phải là lý do để dừng việc chuẩn bị cho giấy phép lưu trú đặc biệt.

Biện pháp giám sát là cơ chế như thế nào?

Biện pháp giám sát là cơ chế để tiến hành thủ tục trục xuất mà không dùng hình thức giam giữ. Cơ chế này được lập ra qua lần sửa Luật quản lý xuất nhập cảnh năm 2023, theo đó phải xác định một người đứng ra làm người giám sát, và thủ tục được tiến hành dưới sự giám sát của người này.

Một trong những chỗ có thể thấy rõ vị trí của cơ chế này trong luật là Điều 50 khoản 2. Khoản này quy định rằng đơn xin giấy phép lưu trú đặc biệt do người nước ngoài đang bị tạm giữ theo lệnh tạm giữ, hoặc người đã được quyết định áp dụng biện pháp giám sát, nộp lên Bộ trưởng Tư pháp theo thủ tục do quy định của Bộ Tư pháp ấn định. Nói cách khác, người được quyết định áp dụng biện pháp giám sát được ghi nhận là chủ thể nộp đơn ngang với người đang bị tạm giữ.

Án ma túy thì khó được chấp thuận biện pháp giám sát phải không?

Xin nói thẳng: chúng tôi cho rằng không dễ. Để mập mờ chỗ này rồi khiến gia đình ôm kỳ vọng thì cuối cùng lại thành gánh nặng cho chính gia đình, nên chúng tôi muốn nói rõ ngay từ đầu.

Tội phạm ma túy, theo Điều 24 khoản 4 mục チ, thuộc diện bị trục xuất bất kể mức hình phạt nặng nhẹ. Thêm vào đó, tùy vụ việc, có trường hợp phía sau là yếu tố có tổ chức, hoặc vấn đề lệ thuộc vẫn đang tiếp diễn, và những điều này đều bất lợi khi xin được ở ngoài thay vì bị giam giữ. Về mặt thống kê, theo tài liệu năm 2025 của Cảnh sát Quốc gia (警察庁), tỷ lệ tái phạm trong các vụ liên quan chất kích thích dạng amphetamine (覚醒剤, thường gọi là ma túy đá) là 64,6%.

Dù vậy, không hề có quy định nào nói rằng cứ là án ma túy thì đương nhiên bị từ chối. Tính chất vụ việc, mức độ tham gia, có lệ thuộc hay không và tình hình điều trị, thực chất của hệ thống giám sát, quá trình cư trú từ trước đến nay: theo chúng tôi, phán đoán có thể khác nhau tùy những hoàn cảnh riêng ấy. Không đoán trước kết luận, mà trình bày cẩn thận từng tình tiết có thể trình bày, đó là cách làm việc ở khâu này.

Nên nghĩ thế nào về người đứng ra làm người giám sát

Trên thực tế, vấn đề đầu tiên gặp phải là tìm đâu ra người chịu đứng làm người giám sát. Đây chính là cửa vào của chế độ.

Điều được yêu cầu không phải là một người chỉ cho mượn tên. Đó nên là người thực sự nắm được đời sống của đương sự, liên lạc được hằng ngày, và có quan hệ đủ gần để đi cùng đương sự khi thủ tục cần. Người thân sống chung, chủ sử dụng lao động lâu năm, hoặc người trong cộng đồng đã gắn bó liên tục với đương sự đều có thể phù hợp; điểm mấu chốt là chứng minh được thực chất của mối quan hệ đó.

• Sống chung hoặc ở gần, có quan hệ liên lạc được hằng ngày
• Ở vị trí nắm được tình hình đi làm và đi khám bệnh của đương sự
• Có tài liệu khách quan thể hiện mối quan hệ từ trước (giấy chứng nhận cư trú, ảnh, lịch sử liên lạc…)
• Có tài liệu cho thấy bản thân người giám sát có cuộc sống ổn định

Biện pháp giám sát cũng là cửa vào của giấy phép lưu trú đặc biệt

Với án ma túy của người nước ngoài, văn phòng chúng tôi thiết kế việc bào chữa thành ba tuyến phòng thủ. Tuyến thứ nhất là giành quyết định không khởi tố (不起訴処分) trong vụ hình sự. Tuyến thứ hai là tranh luận về việc đương sự có thực sự thuộc diện bị trục xuất hay không. Tuyến thứ ba là giấy phép lưu trú đặc biệt.

Muốn đứng được ở tuyến thứ ba thì phải thỏa mãn điều kiện về thủ tục. Chủ thể nộp đơn theo Điều 50 khoản 2 là người đang bị tạm giữ theo lệnh tạm giữ, hoặc người đã được quyết định áp dụng biện pháp giám sát. Nghĩa là biện pháp giám sát không chỉ có ý nghĩa giúp đương sự sinh hoạt bên ngoài cơ sở lưu giữ, mà còn là một trong những con đường để bước vào cửa nộp đơn xin giấy phép lưu trú đặc biệt.

Hơn nữa, việc không bị giam giữ còn mang lại lợi thế thực tế khi chiến đấu ở tuyến thứ ba: được đi khám bệnh đều đặn, được tiếp tục đi làm, giữ được đời sống thực tế với gia đình. Tất cả những điều đó nối thẳng vào các mục mà Điều 50 khoản 5 nêu ra, như hạnh kiểm, quan hệ gia đình và mức độ cần thiết của việc cân nhắc nhân đạo.

Khi vẫn phải ở trong cơ sở lưu giữ, vẫn có việc để làm

Kể cả khi biện pháp giám sát không được chấp thuận, và cả trong lúc chờ quyết định, việc chuẩn bị cho giấy phép lưu trú đặc biệt vẫn tiến hành được. Phần thu thập tài liệu có rất nhiều việc chỉ gia đình mới làm được: giấy tờ hộ tịch, giấy chứng nhận cư trú, giấy xác nhận con đang đi học và bảng điểm, chứng nhận nộp thuế, xác nhận đang làm việc, văn bản của chủ sử dụng lao động, bản cam kết của người đứng ra giám sát. Với những vụ cần kết nối y tế, việc sắp xếp lịch khám và bố trí người đi cùng cũng đã có ý nghĩa.

Về triển vọng, chúng tôi chỉ có thể nói đến mức này

Cả với biện pháp giám sát lẫn giấy phép lưu trú đặc biệt, chúng tôi đều không thể hứa hẹn kết quả. Cách vận hành khác nhau theo từng vụ, và đánh giá của phía ra quyết định cũng có biên độ. Điều chúng tôi có thể nói là mình sẽ làm hết công việc trình bày đầy đủ mọi tình tiết có thể trình bày và chứng minh bằng tài liệu.

Nhưng công việc ấy có ý nghĩa thật sự. Điều 50 khoản 10 quy định khi ra quyết định không chấp thuận thì phải nhanh chóng thông báo bằng văn bản có nêu lý do. Lý do được nêu ra cũng có nghĩa là ta xác định được phần nào trong lập luận của mình đã được tiếp nhận và phần nào thì không. Thủ tục là sự tích lũy, và những gì đã tích lũy sẽ không mất đi.

Cách làm việc của văn phòng chúng tôi và một số vụ đã xử lý

Tại Văn phòng luật sư quốc tế Funado (舟渡国際法律事務所, số 3-4-10 Takada, quận Toshima, Tokyo, tòa nhà Fuse Building, tòa chính tầng 3), luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách từ buổi gặp đầu tiên trong vụ hình sự cho đến khâu soạn thảo văn bản cho thủ tục xuất nhập cảnh. Việc trao đổi với người sẽ làm người giám sát và nắm thực trạng đời sống sẽ chính xác hơn khi do người biết rõ diễn biến vụ án thực hiện.

Về ngôn ngữ, văn phòng có phiên dịch tiếng Trung chuyên trách thường trực, là người am hiểu các vụ án liên quan đến người nước ngoài; đây là phiên dịch đứng về phía đương sự, khác với phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định. Với các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, chúng tôi bố trí phiên dịch theo từng vụ việc. Việc gia hạn hay thay đổi tư cách lưu trú (在留資格) sau khi thủ tục kết thúc được xử lý cùng với chuyên viên hành chính (行政書士) hợp tác với văn phòng.

Về các vụ đã xử lý, có trường hợp một người mất tư cách lưu trú rồi bị bắt và bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp: qua thương lượng với cơ quan chức năng để sắp xếp lại quan hệ nhân thân và phân tích các tiền lệ đã được chấp thuận, hồ sơ được cấp giấy phép lưu trú đặc biệt ngay ở lần nộp đầu tiên. Trong vụ một phụ nữ bị quy kết oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp, chúng tôi đã giành được giấy phép lưu trú đặc biệt chưa từng có tiền lệ, đồng thời đang theo đuổi vụ kiện chất vấn thực tiễn lâu nay cho rằng căn cứ trục xuất không cần yếu tố cố ý hay lỗi.

Biện pháp giám sát là cơ chế còn đang trong quá trình tích lũy kinh nghiệm vận hành. Việc nó khó được chấp thuận trong án ma túy là sự thật, nhưng cũng là sự thật rằng luật đã ghi rõ người được quyết định áp dụng biện pháp giám sát là chủ thể nộp đơn xin giấy phép lưu trú đặc biệt. Không còn cách nào khác ngoài việc lần lượt kiểm tra và đi hết những con đường mà chế độ đã dọn sẵn. Bài viết này là phần giải thích mang tính chung; với vụ việc cụ thể của mình, xin quý vị trao đổi trực tiếp với luật sư. Các vụ đã giải quyết nêu trên đều dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ và không bảo đảm rằng vụ việc khác sẽ có kết quả tương tự.

Bài viết này phản ánh pháp luật tại thời điểm tháng 8 năm 2026.

Về tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư
Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng luật Funado International (Toà nhà Fuse, khu chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực chuyên sâu: bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản.
Các kết quả đã đạt được gồm bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không khởi tố trong các vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Văn phòng luật Funado International
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119