Giấy phép lưu trú đặc biệt là thứ có thể chủ động nộp đơn xin｜Ba thay đổi của lần sửa luật năm 2023 đối với án ma túy

Trong một thời gian dài, giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可) vẫn được giải thích như một ân huệ do Bộ trưởng Tư pháp tự quyết định, chứ không phải thứ mà đương sự có thể chủ động yêu cầu. Trên thực tế, luật sư thường chỉ nộp văn bản kiến nghị mong Bộ trưởng vận dụng thẩm quyền của mình. Lần sửa luật năm 2023 (令和5年改正) đã sắp xếp lại vị trí đó ngay trên câu chữ của luật: ai được nộp đơn đã được ghi rõ, những yếu tố phải cân nhắc đã được luật hóa, và khi không chấp thuận thì cơ quan phải thông báo bằng văn bản có nêu lý do. Nhìn từ góc độ án ma túy, cả ba thay đổi này đều có ý nghĩa thực tiễn. Bài viết này đi theo câu chữ của luật để làm rõ từng điểm.

Những điểm chính

• Điều 50 khoản 2 Luật quản lý xuất nhập cảnh (入管法) quy định người nộp đơn xin giấy phép lưu trú đặc biệt lên Bộ trưởng Tư pháp là người nước ngoài đang bị tạm giữ theo lệnh tạm giữ của cục xuất nhập cảnh (収容令書), hoặc người đã được quyết định áp dụng biện pháp giám sát (監理措置).
• Điều 50 khoản 5 ghi rõ trong luật các yếu tố phải cân nhắc như quan hệ gia đình, hạnh kiểm, thời gian cư trú, mức độ cần thiết của việc cân nhắc nhân đạo.
• Điều 50 khoản 10 quy định khi ra quyết định không chấp thuận thì phải nhanh chóng thông báo bằng văn bản có nêu lý do.
• Danh sách liệt kê trong phần trừ của Điều 50 khoản 1 không bao gồm Điều 24 khoản 4 mục チ, nên bản thân việc phạm tội về ma túy không làm phát sinh điều kiện xét duyệt nghiêm ngặt hơn.
• Đơn chỉ được nộp sau khi đã qua các chặng mà Điều 50 khoản 4 quy định, và không nộp được nữa sau khi lệnh trục xuất (退去強制令書) đã ban hành (Điều 50 khoản 3).

Giấy phép lưu trú đặc biệt là thứ quý vị có thể chủ động nộp đơn xin

Xin nói kết luận trước. Theo câu chữ của luật, giấy phép lưu trú đặc biệt là thứ mà chính người nước ngoài liên quan có thể nộp đơn để yêu cầu. Điều 50 khoản 1 Luật quản lý xuất nhập cảnh quy định rằng ngay cả khi đương sự thuộc diện bị trục xuất, trong một số trường hợp Bộ trưởng vẫn có thể đặc biệt cho phép lưu trú, và điều này diễn ra theo đơn của chính người nước ngoài đó hoặc theo thẩm quyền của Bộ trưởng.

Trên cơ sở đó, Điều 50 khoản 2 quy định về thủ tục nộp đơn: đơn xin giấy phép lưu trú đặc biệt do người nước ngoài đang bị tạm giữ theo lệnh tạm giữ của cục xuất nhập cảnh, hoặc người đã được quyết định áp dụng biện pháp giám sát, nộp lên Bộ trưởng Tư pháp theo thủ tục do quy định của Bộ Tư pháp ấn định. Chủ thể nộp đơn đã được chỉ rõ ngay trong luật.

Lần sửa luật năm 2023 đã làm thay đổi thực tiễn ở chỗ nào?

Theo chúng tôi, có thể quy về ba điểm. Thứ nhất, hình thức nộp đơn đã được ghi rõ thành văn. Thứ hai, các yếu tố phải cân nhắc đã được luật liệt kê. Thứ ba, khi không chấp thuận thì bắt buộc phải thông báo bằng văn bản có nêu lý do.

Về điểm thứ hai, Điều 50 khoản 5 liệt kê những gì Bộ trưởng Tư pháp phải cân nhắc: lý do mong muốn được ở lại, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, hoàn cảnh dẫn đến việc nhập cảnh Nhật Bản, thời gian đã cư trú tại Nhật, địa vị pháp lý trong thời gian đó, các tình tiết đã trở thành lý do trục xuất, và mức độ cần thiết của việc cân nhắc nhân đạo.

Về điểm thứ ba, Điều 50 khoản 10 quy định khi ra quyết định không chấp thuận thì phải nhanh chóng thông báo bằng văn bản có nêu lý do. Việc lý do được nêu ra cũng có nghĩa là sau đó ta có thể xem xét lại xem cơ quan đã đánh giá từng yếu tố cân nhắc ra sao để đi đến kết luận ấy.

Ai được nộp đơn, và nộp vào lúc nào?

Chủ thể nộp đơn, theo Điều 50 khoản 2, là người nước ngoài đang bị tạm giữ theo lệnh tạm giữ của cục xuất nhập cảnh hoặc người đã được quyết định áp dụng biện pháp giám sát. Vì vậy, việc đầu tiên là xác định xem mình có đang ở một trong hai tình trạng đó hay không.

Về thời điểm, Điều 50 khoản 4 quy định giấy phép lưu trú đặc biệt chỉ có thể được cấp sau khi đương sự chấp nhận kết luận theo Điều 47 khoản 3 hoặc phán định theo Điều 48 khoản 8, hoặc sau khi có quyết định giải quyết khiếu nại theo Điều 49 khoản 3. Nghĩa là cơ chế này gắn chặt với từng chặng của thủ tục trục xuất (退去強制手続).

• Người được nộp đơn = người đang bị tạm giữ theo lệnh tạm giữ, hoặc người được quyết định áp dụng biện pháp giám sát (Điều 50 khoản 2)
• Thời điểm được nộp = sau khi chấp nhận kết luận, phán định, hoặc sau quyết định giải quyết khiếu nại (Điều 50 khoản 4)
• Thời điểm hết quyền nộp = sau khi lệnh trục xuất được ban hành (Điều 50 khoản 3)
• Khi không chấp thuận = thông báo bằng văn bản có nêu lý do (Điều 50 khoản 10)

Với án ma túy, cách đọc phần trừ của điều luật đặc biệt quan trọng

Trong một số trường hợp, việc xét cấp giấy phép lưu trú đặc biệt bị áp một điều kiện nghiêm ngặt hơn. Phần trừ của Điều 50 khoản 1 quy định rằng, nếu đương sự là người bị tuyên hình phạt giam giữ — kōkinkei (拘禁刑) chung thân hoặc trên một năm (trừ người được hưởng án treo toàn bộ, và người được hưởng án treo một phần mà phần không được hoãn thi hành từ một năm trở xuống), hoặc là người thuộc Điều 24 khoản 3 mục 2, khoản 3 mục 3, khoản 4 mục ハ, hoặc từ mục オ đến mục ヨ, thì chỉ được cấp phép khi cơ quan nhận thấy có hoàn cảnh đặc biệt khiến việc không cho lưu trú bị coi là thiếu sự cân nhắc nhân đạo.

Danh sách liệt kê ấy không có Điều 24 khoản 4 mục チ, tức điều khoản dành cho tội phạm ma túy. Do đó, riêng việc phạm tội về ma túy không làm phát sinh điều kiện nghiêm ngặt hơn này. Chừng nào chưa bị tuyên án tù giam thực tế trên một năm, hồ sơ vẫn được xét theo khung thông thường.

Nối các yếu tố đã được luật hóa với những vụ việc do cơ quan công bố

Từ năm 2004 (平成16年) đến nay, Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú (出入国在留管理庁) vẫn công bố theo từng năm các vụ được cấp và không được cấp giấy phép lưu trú đặc biệt. Đó là tập hợp những tiền lệ mà chính cơ quan hành chính đã đánh giá là đáng được chấp thuận. Văn phòng chúng tôi lấy việc rút ra từ kho tiền lệ này những trường hợp gần với vụ của khách hàng làm điểm khởi đầu khi soạn văn bản.

Việc Điều 50 khoản 5 luật hóa các yếu tố cân nhắc khiến công việc này dễ có cấu trúc hơn trước. Trước kia chỉ có cách bày ra toàn bộ hoàn cảnh rồi đề nghị cơ quan cân nhắc tổng thể; nay có thể chỉ ra đối tượng so sánh theo từng mục của điều luật, chẳng hạn tiền lệ này cho phần quan hệ gia đình, tiền lệ kia cho phần thời gian cư trú.

Và nếu đã có trường hợp được chấp thuận với hoàn cảnh cùng loại, mà riêng vụ này lại bị xử lý khác đi không rõ vì lý do hợp lý nào, thì vẫn còn chỗ để đặt vấn đề dưới góc độ nguyên tắc bình đẳng tại Điều 14 khoản 1 Hiến pháp. Tuy nhiên, các vụ được công bố đều được viết ở mức trừu tượng, nên việc lập luận phải dựa trên sự tương đồng về bản chất của hoàn cảnh, và đây cũng không phải cách làm có thể hứa hẹn kết quả.

Xây dựng bộ văn bản xin phép như thế nào

Chúng tôi cho rằng cách hiệu quả là lấy từng mục của Điều 50 khoản 5 làm đề mục, rồi đặt sự kiện và tài liệu vào bên dưới mỗi mục. Trong án ma túy, hạnh kiểm và các tình tiết đã trở thành lý do trục xuất là hai mục nặng nhất. Né tránh hai mục đó rồi viết thật dày những mục còn lại thì cũng không tạo được sức thuyết phục. Trình bày thẳng thắn diễn biến vụ việc trước, sau đó mới trình bày cơ chế cụ thể để ngăn tái phạm: theo kinh nghiệm của chúng tôi, thứ tự này lại là thứ tự dễ đi vào lòng người đọc hơn cả.

Cách làm việc của văn phòng chúng tôi và một số vụ đã xử lý

Tại Văn phòng luật sư quốc tế Funado (舟渡国際法律事務所, số 3-4-10 Takada, quận Toshima, Tokyo, tòa nhà Fuse Building, tòa chính tầng 3), luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách từ buổi gặp đầu tiên trong vụ hình sự cho đến khâu soạn thảo văn bản cho thủ tục xuất nhập cảnh. Sức thuyết phục của bộ hồ sơ xin giấy phép lưu trú đặc biệt nằm ở các chi tiết sự việc, nên việc người nắm được toàn bộ diễn biến chính là người chấp bút có ý nghĩa rất lớn.

Về ngôn ngữ, văn phòng có phiên dịch tiếng Trung chuyên trách thường trực, là người am hiểu các vụ án liên quan đến người nước ngoài; đây là phiên dịch đứng về phía đương sự, khác với phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định. Với các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, chúng tôi bố trí phiên dịch theo từng vụ việc. Việc gia hạn hay thay đổi tư cách lưu trú (在留資格) sau khi thủ tục kết thúc được xử lý cùng với chuyên viên hành chính (行政書士) hợp tác với văn phòng.

Về các vụ đã xử lý, có trường hợp một người mất tư cách lưu trú rồi bị bắt và bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp: qua thương lượng với cơ quan chức năng để sắp xếp lại quan hệ nhân thân và phân tích các tiền lệ đã được cơ quan xuất nhập cảnh chấp thuận, hồ sơ đã được cấp giấy phép lưu trú đặc biệt ngay ở lần nộp đầu tiên. Ngoài ra còn có vụ giành được giấy phép lưu trú đặc biệt chưa từng có tiền lệ trong một vụ bị quy kết tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp, và vụ một phụ nữ ngoài hai mươi tuổi bị coi là người đi rút tiền trong đường dây lừa đảo đã nhận được quyết định không khởi tố (不起訴処分).

Lần sửa luật năm 2023 đã làm cho khung phán đoán về giấy phép lưu trú đặc biệt hiện ra rõ ràng hơn từ bên ngoài. Điều đó cũng có nghĩa là phía chúng ta đã biết rõ hơn mình cần lập luận những gì. Thay vì thụ động chờ đợi một ân huệ, ta có thể xây dựng lập luận bám theo từng mục của điều luật. Chúng tôi cho rằng cách tiếp cận ấy nay đã khả thi. Bài viết này là phần giải thích mang tính chung; với vụ việc cụ thể của mình, xin quý vị trao đổi trực tiếp với luật sư. Các vụ đã giải quyết nêu trên đều dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ và không bảo đảm rằng vụ việc khác sẽ có kết quả tương tự.

Bài viết này phản ánh pháp luật tại thời điểm tháng 8 năm 2026.

Về tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư
Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng luật Funado International (Toà nhà Fuse, khu chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực chuyên sâu: bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản.
Các kết quả đã đạt được gồm bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không khởi tố trong các vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Văn phòng luật Funado International
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119