Vướng vụ án ma túy trong khi đang xin công nhận tị nạn｜Điều 50 khoản 1 mục 4 Luật quản lý xuất nhập cảnh và sự chồng lấn của các thủ tục

Chúng tôi vẫn nhận được câu hỏi từ những người đang nộp đơn xin công nhận tị nạn, hoặc từ những người đang hỗ trợ họ, về cách xử lý khi xảy ra vụ án hình sự trong lúc đơn còn đang được xem xét. Thủ tục về tị nạn, thủ tục tố tụng hình sự về ma túy, và thủ tục trục xuất (退去強制) là ba trục pháp lý vận hành riêng biệt, kết luận của trục này không đương nhiên quyết định trục kia. Tuy vậy, chắc chắn có những chỗ chúng ảnh hưởng lẫn nhau. Bài viết này bám sát phạm vi có thể xác nhận được trong các điều luật của Luật quản lý xuất nhập cảnh (入管法), tránh những khẳng định vội vàng, để sắp xếp lại xem các thủ tục chồng lấn nhau ra sao.

Những điểm chính

• Ngay cả khi đang xin công nhận tị nạn, nếu bị tuyên có tội trong vụ án ma túy thì vẫn thuộc căn cứ trục xuất theo Điều 24 khoản 4 mục チ Luật quản lý xuất nhập cảnh.
• Điều 50 khoản 1 mục 4 Luật quản lý xuất nhập cảnh nêu trường hợp đã được công nhận là người tị nạn hoặc là đối tượng được bảo hộ bổ sung là một trong các trường hợp của giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可).
• Trường hợp đã được công nhận và trường hợp đang trong quá trình xin công nhận có vị trí khác nhau trong điều luật.
• Quan hệ với việc trục xuất về nước đã trải qua sửa đổi pháp luật, nên cách xử lý hiện nay cần được xác nhận theo từng hoàn cảnh cụ thể.
• Việc tranh luận về ý thức chủ quan trong vụ án ma túy ngay ở giai đoạn hình sự sẽ trở thành nền tảng cho lập luận trong thủ tục tại cục xuất nhập cảnh sau đó.

Đang xin công nhận tị nạn thì có tránh được ảnh hưởng của vụ án ma túy không?

Rất tiếc, chúng tôi không thể nói như vậy. Việc đang nộp đơn xin công nhận tị nạn không được coi là lý do triệt tiêu việc thuộc Điều 24 khoản 4 mục チ Luật quản lý xuất nhập cảnh. Nếu bị tuyên có tội trong vụ án ma túy thì bất kể đang trong quá trình xin công nhận hay không, người đó vẫn thuộc căn cứ trục xuất.

Điều 24 khoản 4 mục チ nêu người bị tuyên có tội, từ ngày 1 tháng 11 năm Showa 26 trở đi, do vi phạm Luật kiểm soát ma túy và thuốc hướng thần, Luật quy định về việc trồng cây cần sa, Luật thuốc phiện, Luật kiểm soát chất kích thích, Luật đặc lệ về ma túy, hoặc Chương 14 Quyển 2 Bộ luật Hình sự. Điều luật chỉ đòi hỏi duy nhất sự kiện bị tuyên là có tội, không giới hạn loại hình phạt hay mức hình phạt, nên dù là phạt tiền hay được hưởng án treo toàn bộ thì người đó vẫn thuộc diện này.

Ý nghĩa của việc đặt ra Điều 50 khoản 1 mục 4 Luật quản lý xuất nhập cảnh

Điều 50 khoản 1 Luật quản lý xuất nhập cảnh quy định rằng ngay cả khi thuộc diện đối tượng bị trục xuất, trong một số trường hợp nhất định vẫn có thể cho phép lưu trú một cách đặc biệt. Trường hợp thứ tư được nêu ra chính là khi đã được công nhận là người tị nạn hoặc là đối tượng được bảo hộ bổ sung.

Khoản này nêu năm trường hợp: (1) khi đã được cấp phép vĩnh trú (永住者); (2) khi trước đây từng có nguyên quán tại Nhật Bản với tư cách công dân Nhật Bản; (3) khi đang lưu trú trong tình trạng bị đặt dưới sự khống chế của người khác do bị mua bán người hoặc lý do tương tự; (4) khi đã được công nhận là người tị nạn hoặc là đối tượng được bảo hộ bổ sung; (5) các trường hợp khác mà Bộ trưởng Bộ Tư pháp thừa nhận là có tình tiết đặc biệt cần cho phép lưu trú. Khi thuộc một trong các trường hợp này thì có thể cho phép lưu trú một cách đặc biệt, theo đơn của người nước ngoài đó hoặc theo thẩm quyền.

Điều mà điều luật nói ở đây là "khi đã được công nhận", chứ không phải "khi đang trong quá trình xin công nhận". Do đó, người đã được công nhận và người chưa có kết luận về đơn của mình sẽ tiếp cận mục này theo những cách khác nhau. Với người đang trong quá trình xin công nhận, có thể hiểu rằng các tình tiết, bao gồm cả hoàn cảnh tại nước gốc, sẽ được đánh giá tổng hợp dưới cửa tiếp nhận chung là trường hợp (5).

Quan hệ với việc trục xuất về nước nên được nhìn nhận thế nào?

Về cách xử lý việc trục xuất về nước trong thời gian đang xin công nhận tị nạn, cơ chế đã được thay đổi qua các lần sửa đổi pháp luật gần đây. Chi tiết của chế độ khác nhau trước và sau khi sửa đổi, và cách xử lý cũng có thể thay đổi tùy số lần nộp đơn cũng như giai đoạn của thủ tục. Vì vậy, chúng tôi cho rằng việc nói một cách khẳng định về điểm này như một lý thuyết chung là không thỏa đáng.

Điều quan trọng trên thực tế là nắm chính xác xem mình đang ở giai đoạn nào. Đây là lần nộp đơn thứ mấy, đã nộp từ khi nào, có đang ở giai đoạn khiếu nại hay không, đã có quyết định về việc cho phép hay không cho phép lưu trú tạm thời chưa, tố tụng hình sự đang ở giai đoạn nào. Tùy vào sự kết hợp của những yếu tố này mà các cách xử lý có thể áp dụng sẽ thay đổi.

Việc tranh luận về ý thức chủ quan trong vụ án ma túy nối tiếp thế nào tới các thủ tục sau

Trong số các vụ án ma túy của người đang xin công nhận tị nạn, có những vụ mà bối cảnh là việc được nhờ giữ hộ hành lý, được nhờ vận chuyển, hoặc nhận đồ mà không được cho biết sự tình. Việc một người ở vị thế có nền tảng sinh hoạt bấp bênh khó từ chối những lời nhờ vả như vậy là điều có thể xảy ra trong thực tế.

Trong tố tụng hình sự, việc có hay không ý thức chủ quan là điểm tranh chấp trung tâm quyết định có tội hay vô tội. Ngoài ra, văn phòng chúng tôi còn mang một mối quan tâm rằng điểm tranh chấp này có nên mở rộng sang cả thủ tục tại cục xuất nhập cảnh hay không. Trong thực tiễn của cục xuất nhập cảnh, cách vận hành cho rằng ý thức chủ quan hay lỗi vô ý không phải là điều kiện khi phán đoán căn cứ trục xuất đã được duy trì trong nhiều năm. Luật sư Matsumura Daisuke hiện vẫn đang theo đuổi một vụ kiện đặt thẳng câu hỏi rằng phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm có nên mở rộng đến cả biện pháp trục xuất với tư cách là một quyết định hành chính hay không, trong một vụ việc trục xuất vì lý do tiếp tay cho lao động bất hợp pháp.

Luận điểm này đang trong quá trình tranh tụng, nên chúng tôi không thể đưa ra kết luận trước. Dù vậy, có một điều có thể nói về mặt thực tiễn: việc tranh luận triệt để về ý thức chủ quan ở giai đoạn hình sự và lưu giữ lại các biên bản lời khai, hồ sơ liên lạc, tài liệu về diễn biến của lời nhờ vả thu được trong quá trình đó sẽ tạo nên nền tảng cho lập luận trong thủ tục tại cục xuất nhập cảnh sau này. Việc thu thập lại tài liệu sau khi vụ án hình sự đã kết thúc, trong phần lớn trường hợp, là không hề dễ dàng.

Cần chuẩn bị những tài liệu nào khi xin giấy phép lưu trú đặc biệt

Điều 50 khoản 5 Luật quản lý xuất nhập cảnh quy định các nội dung Bộ trưởng Bộ Tư pháp phải cân nhắc, gồm lý do mong muốn lưu trú, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, diễn biến dẫn đến việc nhập cảnh vào Nhật Bản, thời gian đã lưu trú tại Nhật Bản, địa vị pháp lý trong thời gian đó, sự việc là lý do dẫn đến trục xuất, sự cần thiết phải cân nhắc về mặt nhân đạo; đồng thời còn phải cân nhắc tình hình trong và ngoài nước cùng ảnh hưởng đối với người cư trú bất hợp pháp tại Nhật Bản và các tình tiết khác.

• Diễn biến dẫn đến việc nhập cảnh = lý do rời khỏi nước gốc, lộ trình di chuyển, quá trình nộp đơn sau khi đến Nhật
• Sự cần thiết phải cân nhắc về mặt nhân đạo = tài liệu khách quan về tình hình tại nước gốc, tình trạng sức khỏe, nơi ở của người thân
• Hạnh kiểm = diễn biến và bối cảnh của vụ việc, cơ chế cụ thể nhằm phòng ngừa tái phạm
• Sự việc là lý do dẫn đến trục xuất = nội dung thực chất của vụ việc, bao gồm việc có hay không ý thức chủ quan

Cách làm việc của văn phòng chúng tôi và những vụ việc đã đảm nhận

Tại Văn phòng luật sư quốc tế Funado (số 4-10 Takada 3-chome, quận Toshima, Tokyo, tòa nhà Fuse Building tòa chính tầng 3), luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách toàn bộ quá trình, từ buổi tiếp xúc đầu tiên trong trại tạm giam cho đến khi kết thúc tranh tụng tại phiên tòa. Với những vụ việc mà thủ tục tị nạn và tố tụng hình sự diễn ra song song, việc một luật sư nắm được toàn bộ diễn biến sẽ quyết định chất lượng của các phán đoán.

Về tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách am hiểu các vụ án của người nước ngoài thường trực; ngoài phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định, quý vị có thể sử dụng người phiên dịch đứng về phía mình. Với các ngôn ngữ khác, chúng tôi bố trí phiên dịch tùy theo từng vụ việc; các vấn đề về tư cách lưu trú (在留資格) sau khi kết thúc thủ tục được thực hiện cùng với văn phòng hành chính thư sĩ hợp tác.

Về những vụ việc đã đảm nhận, có thể kể đến vụ một người đã mất tư cách lưu trú, bị bắt và truy tố vì cư trú bất hợp pháp, mà chúng tôi đã thương lượng với cơ quan chức năng để sắp xếp lại quan hệ thân phận, phân tích các vụ việc đã được cơ quan xuất nhập cảnh cấp phép trước đây và đạt được giấy phép lưu trú đặc biệt chỉ với một lần nộp đơn. Ngoài ra, trong vụ việc một phụ nữ bị oan sai với cáo buộc tiếp tay cho lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị trục xuất, chúng tôi đã đạt được giấy phép lưu trú đặc biệt chưa từng có tiền lệ, đồng thời đang theo đuổi vụ kiện đặt vấn đề với thực tiễn lâu nay cho rằng căn cứ trục xuất không đòi hỏi ý thức chủ quan hay lỗi vô ý.

Tình huống thủ tục tị nạn và tố tụng hình sự cùng tiến hành một lúc là điều khó hình dung trước, với cả đương sự lẫn người hỗ trợ. Dù vậy, khuôn khổ mà các điều luật quy định thì vẫn có thể xác nhận được, và việc đưa ra lập luận nào ở giai đoạn nào thì vẫn có thể thiết kế được. Chúng tôi cho rằng điều quan trọng là không để những phần chưa rõ tiếp tục mơ hồ, mà lần lượt xác minh từng điểm một. Bài viết này chỉ là giải thích mang tính khái quát; với từng vụ việc cụ thể, xin quý vị trao đổi trực tiếp với luật sư. Ngoài ra, những vụ việc đã giải quyết được giới thiệu ở trên đều dựa trên hoàn cảnh riêng của từng trường hợp và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Bài viết này phản ánh pháp luật tại thời điểm tháng 8 năm 2026.

Về tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư
Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng luật Funado International (Toà nhà Fuse, khu chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực chuyên sâu: bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản.
Các kết quả đã đạt được gồm bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không khởi tố trong các vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Văn phòng luật Funado International
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119