Du học sinh bị bắt vì ma túy｜Chuỗi hệ quả: bị xóa tên khỏi trường, bị hủy tư cách lưu trú, không được gia hạn

Khi một người sang Nhật theo diện du học trở thành đương sự trong vụ án ma túy, vấn đề không chỉ dừng ở tố tụng hình sự. Việc học, tư cách lưu trú (在留資格) và cả hoàn cảnh mà gia đình đang gánh ở quê nhà sẽ cùng chuyển động trong một khoảng thời gian ngắn. Với chính đương sự, và nhất là với gia đình đang chờ tin ở nơi xa, không có gì bất an bằng việc không biết chuyện gì sẽ diễn ra theo thứ tự nào. Bài viết này sắp xếp lại cấu trúc riêng của tư cách lưu trú du học, rồi trình bày một cách bình tĩnh xem ở giai đoạn nào cần quyết định điều gì.

Những điểm chính

• Du học là tư cách lưu trú thuộc Bảng 1 (別表第一) Luật quản lý xuất nhập cảnh (入管法), thuộc loại phải gia hạn thời hạn lưu trú nhiều lần.
• Với tội phạm ma túy, không phân biệt Bảng 1 hay Bảng 2 (別表第二), chỉ riêng bản án có tội đã tạo thành căn cứ trục xuất (退去強制) theo Điều 24 khoản 4 mục チ.
• Người thuộc Bảng 1 còn có thêm một căn cứ trục xuất khác là Điều 24 khoản 4-2, nhưng ma túy không thuộc mục này mà thuộc mục チ.
• Ngay cả khi không bị khởi tố, vẫn còn con đường đánh giá hạnh kiểm trong khâu thẩm tra gia hạn thời hạn lưu trú.
• Nếu mất tư cách sinh viên và không còn thực hiện hoạt động du học, việc hủy bỏ tư cách lưu trú theo Điều 22-4 Luật quản lý xuất nhập cảnh có thể trở thành vấn đề riêng.

Tư cách lưu trú du học được đặt trong cấu trúc như thế nào?

Du học là tư cách lưu trú được nêu tại Bảng 1 Luật quản lý xuất nhập cảnh. Trong khi vĩnh trú (永住者), định trú (定住者), vợ/chồng người Nhật thuộc Bảng 2 là những tư cách dựa trên thân phận hoặc địa vị, thì Bảng 1 là tư cách chú trọng vào hoạt động thực hiện tại Nhật Bản, có thời hạn lưu trú xác định và duy trì việc lưu trú thông qua các lần gia hạn.

Đối với người lưu trú bằng tư cách thuộc Bảng 1, Luật quản lý xuất nhập cảnh đặt riêng một căn cứ trục xuất là Điều 24 khoản 4-2. Đây là quy định phát huy hiệu lực khi người đó bị tuyên hình phạt giam giữ — kōkinkei (拘禁刑) do phạm các tội thuộc một số chương nhất định của Bộ luật Hình sự, hoặc tội theo Điều 2, Điều 6 khoản 1 Luật xử phạt hành vi gây chết và bị thương do lái xe, và nó áp dụng ngay cả khi được hưởng án treo. Người thuộc Bảng 2 không bị áp dụng quy định này.

Bị tuyên có tội thì không thể tiếp tục du học nữa sao?

Vì đã thuộc căn cứ trục xuất, nên chính cơ sở để lưu trú sẽ bị đặt thành vấn đề.

Điều 24 khoản 4 mục チ Luật quản lý xuất nhập cảnh coi người bị tuyên là có tội do vi phạm Luật kiểm soát ma túy và thuốc hướng thần, Luật quy định về việc trồng cây cần sa, Luật thuốc phiện, Luật kiểm soát chất kích thích, Luật đặc lệ về ma túy, Chương 14 Quyển 2 Bộ luật Hình sự là thuộc căn cứ trục xuất. Điều khoản này không giới hạn loại hình phạt hay mức hình phạt, cũng không loại trừ trường hợp được hưởng án treo. Dù là phạt tiền hay được hưởng án treo, kết luận cũng không thay đổi.

Chẳng hạn, tàng trữ cần sa đơn thuần bị xử lý theo Điều 66 khoản 1 Luật kiểm soát ma túy và thuốc hướng thần với hình phạt giam giữ đến 7 năm; về thực tế tuyên án năm Reiwa 6, tỷ lệ được hưởng án treo toàn bộ đối với vi phạm Luật kiểm soát cần sa là 84,2% (Sách trắng tội phạm bản năm Reiwa 7). Với người Nhật, bản án cho hưởng án treo có nghĩa là được tiếp tục sinh sống trong xã hội. Nhưng với du học sinh, cái khó của vấn đề nằm ở chỗ đó không phải là đích đến.

Bị xóa tên khỏi trường sẽ làm phát sinh một rủi ro khác

Khi đó, chế độ hủy bỏ tư cách lưu trú, một trục hoàn toàn khác với trục trục xuất, sẽ tham gia vào.

Điều 22-4 Luật quản lý xuất nhập cảnh quy định có thể hủy bỏ tư cách lưu trú không chỉ trong trường hợp được cấp phép bằng thủ đoạn gian dối hay bất chính, mà còn vì lý do đang lưu trú mà không thực hiện hoạt động tương ứng với tư cách lưu trú đó và các lý do khác. Đây không phải là chế độ dựa trên hình phạt, mà là một cơ chế trục riêng chú trọng vào thực tế hoạt động. Nếu vì bị tạm giam dài ngày hoặc mất tư cách sinh viên mà không thể thực hiện hoạt động du học, con đường này có thể trở thành vấn đề.

Không bị khởi tố thì đã có thể yên tâm chưa?

Về phía căn cứ trục xuất thì điều đó có ý nghĩa lớn. Không bị khởi tố nghĩa là không có "bản án có tội", nên không thuộc Điều 24 khoản 4 mục チ.

Tuy nhiên, với tư cách lưu trú thuộc Bảng 1 vẫn còn một cửa ải khác là thẩm tra gia hạn. Khi thời hạn lưu trú du học kết thúc, cần được cấp phép gia hạn, và khâu thẩm tra đó đòi hỏi hạnh kiểm phải tốt. Ngay cả với vụ việc đã được quyết định không khởi tố (不起訴処分), nội dung thực chất của các tình tiết dẫn đến quyết định vẫn có thể trở thành đối tượng đánh giá, nên không thể nghĩ rằng "đã không bị khởi tố thì đương nhiên sẽ được gia hạn".

Trên thực tế, trong tổng số 12.777 người nước ngoài đến Nhật bị bắt giữ về tội phạm trong năm Reiwa 7, xét theo tư cách lưu trú thì du học chiếm 1.521 người (11,9%) (Cảnh sát quốc gia, "Tình hình tội phạm có tổ chức năm Reiwa 7"). Việc chuẩn bị tài liệu nào cho khâu gia hạn là điều cần ý thức ngay từ giai đoạn tố tụng hình sự.

Vì sao đặt mục tiêu ở "không bị khởi tố"

Từ cấu trúc nêu trên, có thể rút ra một kết luận. Trong các vụ án ma túy của người nước ngoài, phương án bào chữa lấy việc giành án treo tại phiên tòa làm mục tiêu cuối cùng là đặt sai mục tiêu khi nhìn từ góc độ lưu trú.

Vì Điều 24 khoản 4 mục チ không có phần loại trừ nào, nên tại thời điểm bị tuyên có tội, căn cứ trục xuất đã phát sinh. Do đó, hoạt động bào chữa phải được xây dựng với mục tiêu ưu tiên hàng đầu là đạt được quyết định không khởi tố ở giai đoạn trước khi truy tố. Trên thực tế vẫn xảy ra những trường hợp mà do hoạch định phương án không tính đến khuôn khổ của Luật quản lý xuất nhập cảnh, kết quả về mặt hình sự thì ổn thỏa nhưng lại mất tư cách lưu trú.

Ở giai đoạn trước khi truy tố, công việc trọng tâm là vừa xem xét chính việc hành vi bị tình nghi có thành lập hay không, nhận thức về việc tàng trữ hay sử dụng, tính hợp pháp của thủ tục thu giữ, vừa trình bày cụ thể với kiểm sát viên, người quyết định việc xử lý, về việc không có tính thường xuyên, khả năng thực tế tiếp tục việc học, và cơ chế giám sát của gia đình cũng như nhà trường.

Về cách làm việc của văn phòng chúng tôi

Tại Văn phòng luật sư quốc tế Funado (số 4-10 Takada 3-chome, quận Toshima, Tokyo, tòa nhà Fuse Building tòa chính tầng 3), luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách toàn bộ quá trình, từ buổi tiếp xúc đầu tiên trong trại tạm giam cho đến khi kết thúc tranh tụng tại phiên tòa. Chúng tôi giữ nguyên tắc không giao lại cho nhân viên văn phòng hay luật sư trẻ làm thay.

Về tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách am hiểu các vụ án của người nước ngoài thường trực. Ngoài phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định, quý vị có thể sử dụng người phiên dịch đứng về phía mình trong suốt quá trình tố tụng hình sự. Với tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Hàn và các ngôn ngữ khác, chúng tôi bố trí phiên dịch tùy theo từng vụ việc. Trong các vụ việc của du học sinh, việc giải thích cho gia đình ở quê nhà là điều không thể thiếu, nên chúng tôi cũng lưu tâm đến điểm này.

Một số vụ việc chúng tôi từng đảm nhận

Có vụ việc một phụ nữ ngoài 20 tuổi bị coi là người đi rút tiền trong đường dây lừa đảo đặc biệt; chúng tôi đã trình bày tổng hợp các tình tiết về mặt chủ quan và đạt được quyết định không khởi tố (B-1). Với các vụ việc của người trẻ, việc mô tả tỉ mỉ diễn biến và nhận thức đôi khi ảnh hưởng đến quyết định xử lý.

Cũng có vụ việc một người sang Nhật với mục đích du lịch bị mất tư cách lưu trú, rồi bị bắt và truy tố vì cư trú bất hợp pháp. Do việc kết hôn và nhận con chưa hoàn tất nên hồ sơ ban đầu bị từ chối tiếp nhận; chúng tôi đã thương lượng với cơ quan chức năng từ góc nhìn hiến pháp để hoàn tất thủ tục kết hôn và nhận con, thu thập chứng cứ có lợi trong hoàn cảnh khó khăn khi hầu như không có giấy tờ công do quốc gia mang quốc tịch cấp, phân tích các vụ việc đã được cơ quan xuất nhập cảnh cấp phép trước đây, và đạt được giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可) chỉ với một lần nộp đơn (D-1).

Trong vụ án ma túy của du học sinh, ba chiếc đồng hồ cùng chạy một lúc: tố tụng hình sự, việc học và tư cách lưu trú. Nếu chỉ nhìn một trong ba, đến khi nhận ra thì một cánh cửa khác đã đóng lại. Chúng tôi cho rằng điều quan trọng hơn cả là sớm có được bản đồ tổng thể và xác định thứ tự ưu tiên. Bài viết này chỉ là giải thích mang tính khái quát; với từng vụ việc cụ thể, xin quý vị trao đổi trực tiếp với luật sư. Những vụ việc đã giải quyết nêu trên đều dựa trên hoàn cảnh riêng của từng trường hợp và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Bài viết này phản ánh pháp luật tại thời điểm tháng 8 năm 2026.

Về tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư
Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng luật Funado International (Toà nhà Fuse, khu chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực chuyên sâu: bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản.
Các kết quả đã đạt được gồm bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không khởi tố trong các vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Văn phòng luật Funado International
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119