Không biết mà vẫn mang hộ thì có thoát tội không? Yếu tố cố ý của người vận chuyển và nguyên tắc trách nhiệm trong việc trục xuất

Tôi chỉ giao hộ kiện hàng cho người quen nhờ. Người ta trả tiền vé nên tôi nhận lời. Tôi được bảo bên trong là đồ lưu niệm. Trong các buổi tư vấn của những người bị coi là đã đảm nhận việc vận chuyển, có rất nhiều lời kể như vậy. Về mặt pháp lý, lập luận rằng mình không biết bên trong là gì hoàn toàn không lạc đề, bởi tội phạm chỉ thành lập khi có yếu tố cố ý. Tuy nhiên, lập luận ấy đi được tới đâu thì phụ thuộc vào việc nó có ăn khớp với bức tranh tổng thể của vụ việc hay không. Bài viết này trình bày cách yếu tố cố ý được phán đoán, và sau đó là một điểm mà văn phòng chúng tôi rất coi trọng: việc tranh luận về cố ý trong thủ tục hình sự có ý nghĩa gì đối với thủ tục nhập cư sau này.

Những điểm chính

• Tội phạm chỉ thành lập khi có yếu tố cố ý; nếu không nhận thức được vật bên trong kiện hàng thì thiếu cố ý của tội về ma tuý.
• Trên thực tế, điểm tranh luận thường là có bị đánh giá là đã nghĩ bên trong có thể là vật bất hợp pháp mà vẫn cứ vận chuyển hay không, tức cố ý gián tiếp.
• Luật quản lý xuất nhập cảnh điều 24 mục 4 điểm チ lấy người bị kết án có tội làm điều kiện, nên nếu ở giai đoạn hình sự yếu tố cố ý bị phủ nhận thì chính tiền đề của căn cứ trục xuất không phát sinh.
• Đối với thực tiễn lâu nay cho rằng việc xác định căn cứ trục xuất không đòi hỏi cố ý hay lỗi vô ý, văn phòng chúng tôi đang theo đuổi một vụ kiện đặt lại vấn đề từ góc độ phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm.
• Việc tranh luận về cố ý ở giai đoạn hình sự và lưu lại quá trình đó trong hồ sơ sẽ là cơ sở cho lập luận trong thủ tục nhập cư về sau.

Lời giải thích rằng tôi không biết bên trong là gì được pháp luật xử lý ra sao?

Với cả các tội về ma tuý, để tội phạm thành lập thì cần có yếu tố cố ý. Dù trong kiện hàng đã mang có ma tuý, nếu người đó không nhận thức được điều này thì thiếu cố ý. Vì vậy, lời giải thích rằng mình không biết bên trong là gì là lập luận có ý nghĩa trực diện về mặt pháp lý.

Vấn đề nằm ở mức độ của nhận thức. Trên thực tế, không chỉ trường hợp biết chắc chắn đó là ma tuý, mà cả trường hợp bị đánh giá là đã nghĩ rằng có thể là vật bất hợp pháp nhưng vẫn chấp nhận và cứ mang đi, cũng được coi là có cố ý. Đó là điều thường được gọi là cố ý gián tiếp.

Nói cách khác, điểm tranh luận thường không phải là lựa chọn nhị nguyên biết hay không biết, mà là một vấn đề đánh giá tinh tế hơn: đương sự mang trong mình mức độ nghi ngờ nào, và với thái độ ra sao mà thực hiện hành vi.

Yếu tố cố ý được phán đoán từ những tình tiết nào?

Nội tâm thì không nhìn thấy trực tiếp, nên trên thực tế người ta cố suy đoán từ việc chồng xếp các tình tiết bên ngoài. Trong các vụ được coi là vận chuyển thuê, những tình tiết sau thường trở thành đối tượng xem xét.

Phần lớn những tình tiết ấy, đứng riêng lẻ thì không mang tính quyết định, mà cách đánh giá thay đổi tuỳ vào bức tranh mà chúng hợp thành. Nói ngược lại, bằng cách trình bày cụ thể diễn biến của lời nhờ và hoàn cảnh sinh hoạt, đôi khi ta có thể đặt lại vấn đề với chính các tiền đề của suy đoán.

Ngoài ra, tình tiết thù lao cao một cách bất thường so với công sức bỏ ra quả thật gợi nghi ngờ, nhưng cũng có những vụ mà lời giải thích khác vẫn đứng vững, chẳng hạn thoả thuận còn bao gồm cả việc giới thiệu việc làm và hỗ trợ sinh hoạt tại nơi đến. Không thể rút ra kết luận chỉ bằng nhận xét chung chung rằng như vậy là bất thường.

• Mức độ thân thiết với người nhờ và diễn biến của lời nhờ
• Có thù lao hay không, và số tiền đó có tương xứng với công vận chuyển hay không
• Ai chi trả chi phí đi lại và lưu trú, lịch trình chuyến đi có gì bất thường không
• Trọng lượng, hình dáng, tình trạng khoá của kiện hàng, và có cơ hội kiểm tra bên trong hay không
• Cách giao nhận có khác với hình thức vận chuyển thông thường hay không
• Trước đó đã từng lặp lại việc vận chuyển tương tự hay chưa

Tranh luận về cố ý trong vụ án hình sự liên quan thế nào tới tư cách lưu trú?

Điều cần xác nhận trước tiên là Luật quản lý xuất nhập cảnh (入管法) điều 24 mục 4 điểm チ (chi) lấy người bị kết án có tội làm căn cứ trục xuất (退去強制). Quy định này không hỏi tới loại hay mức nặng nhẹ của hình phạt, nhưng lấy sự kiện có một bản án có tội làm tiền đề. Nói ngược lại, nếu ở giai đoạn hình sự yếu tố cố ý bị phủ nhận và vụ việc kết thúc bằng không khởi tố, hoặc toà tuyên vô tội, thì chính tiền đề của quy định này không phát sinh.

Với thân chủ là người nước ngoài, điều đó mang ý nghĩa quyết định. Dù giành được án treo tại phiên toà, dưới điểm チ thì căn cứ trục xuất vẫn hình thành. Vì vậy, trong những vụ mà khách quan vẫn còn dư địa tranh luận về cố ý, việc sớm chuyển hướng sang giảm nhẹ hình phạt có thể là lựa chọn khiến ta mất mát rất nhiều nếu nhìn từ góc độ lưu trú.

Dĩ nhiên, chúng tôi không nói rằng cứ tranh luận là sẽ có lợi. Việc đi trước là rà soát kỹ toàn bộ chứng cứ để xác định xem có dư địa tranh luận hay không. Trên cơ sở đó, nếu quyết định tranh luận thì cần thiết kế ngay từ giai đoạn đầu về tính nhất quán của lời khai, việc thu thập tài liệu chứng minh và phương án ứng phó với hoạt động hỏi cung.

Việc quyết định trục xuất có thật sự không cần xét tới cố ý hay lỗi vô ý?

Trong thực tiễn của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh, cách vận hành cho rằng việc xác định căn cứ trục xuất không đòi hỏi cố ý hay lỗi vô ý đã được duy trì suốt nhiều năm. Lý do thường được đưa ra là đây là biện pháp hành chính chứ không phải hình phạt.

Thế nhưng, trục xuất là biện pháp làm mất đi trong một lần tất cả những gì thuộc về gốc rễ cuộc đời một con người: nền tảng sinh hoạt, việc sống chung với gia đình, việc tiếp tục công việc. Chỉ với lý do hình thức rằng đây không phải hình phạt, liệu có được phép áp dụng nó cả với người không có lỗi hay không? Tư tưởng về nguyên tắc trách nhiệm vốn đã được xác lập trong luật hình sự, liệu có nên vươn tới cả biện pháp hành chính là trục xuất hay không? Văn phòng chúng tôi cho rằng đây là vấn đề cần được nêu lên một cách trực diện.

Trong vụ kiện nhằm cứu một phụ nữ bị quy kết oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị trục xuất, luật sư Matsumura Daisuke hiện đang theo đuổi vụ án đặt lại vấn đề với thực tiễn lâu nay cho rằng căn cứ trục xuất không đòi hỏi cố ý hay lỗi vô ý. Đây là vấn đề còn đang tranh tụng và chúng tôi không thể dự đoán kết luận. Dù vậy, chính sự thật rằng những lập luận như thế đang thực sự được tranh luận tại toà cũng là điều đáng biết đối với những ai đang đối mặt với vấn đề cùng loại.

Những vụ bị coi là vận chuyển thuê, những vụ tranh chấp về vật bên trong kiện hàng nhận giữ hộ, những vụ bị cho là không nhận thức được tính chất của vật do đồng phạm trao cho. Tất cả đều là những tình huống mà sự tồn tại của cố ý có ý nghĩa ở cả hai phía hình sự và nhập cư. Việc ở giai đoạn hình sự đã tranh luận về cố ý tới đâu và để lại hồ sơ như thế nào sẽ trở thành nền móng cho lập luận trong thủ tục nhập cư sau đó.

Những gì nên lưu lại từ giai đoạn hình sự

Nếu đã tính tới tuyến phòng thủ thứ hai và thứ ba thì cần chủ ý bảo toàn những tài liệu thu thập được trong thủ tục hình sự. Nhiều thông tin sẽ mất đi theo thời gian, và có muốn thu thập lại sau khi vụ án hình sự kết thúc cũng không còn kịp.

Cụ thể, có thể kể tới dữ liệu liên lạc thể hiện diễn biến của lời nhờ, tài liệu về việc thu xếp chuyến đi, các trao đổi liên quan tới việc giao nhận thù lao, tài liệu thể hiện tình hình làm việc và sinh hoạt tại quê nhà cũng như tại Nhật, giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình. Việc trong quá trình hỏi cung đương sự đã trình bày nhất quán những gì, tự thân nó cũng có ý nghĩa.

Ở khâu xin giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可), điều 50 khoản 5 của Luật quản lý xuất nhập cảnh luật định các yếu tố cần xem xét gồm lý do mong muốn được lưu trú, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, diễn biến dẫn tới việc nhập cảnh vào Nhật, thời gian lưu trú, địa vị pháp lý trong thời gian đó, sự việc đã trở thành lý do trục xuất, nhu cầu cân nhắc về mặt nhân đạo và các yếu tố khác. Để trình bày cụ thể nội hàm của cụm sự việc đã trở thành lý do trục xuất dưới góc độ mức độ tham gia vào hành vi, hồ sơ của giai đoạn hình sự sẽ phát huy tác dụng.

Vụ việc đã giải quyết và cơ chế làm việc của văn phòng

Về các vụ có tranh chấp yếu tố cố ý hoặc mặt chủ quan và các vụ liên quan tới lưu trú, chúng tôi xin giới thiệu ba vụ trong phạm vi có thể công bố. Các vụ việc đã giải quyết trong quá khứ đều dựa trên tình tiết riêng của từng vụ và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách toàn bộ quá trình, từ buổi tiếp xúc đầu tiên trong trại tạm giữ cho tới khi kết thúc tranh tụng tại phiên toà. Với những vụ tranh luận về cố ý, cần lặp đi lặp lại việc nghe thân chủ kể diễn biến tới từng chi tiết rồi đối chiếu với tài liệu chứng minh, nên cơ chế không phân tán người phụ trách rất có ý nghĩa. Đối với tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách thường trực, am hiểu các vụ án của người nước ngoài; khác với phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định, đây là người làm việc vì chính thân chủ và có thể sử dụng trong toàn bộ thủ tục hình sự. Với các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, chúng tôi bố trí phiên dịch tuỳ theo từng vụ việc. Về tư cách lưu trú (在留資格) sau khi kết thúc thủ tục hình sự, chúng tôi xử lý cùng hành chính thư sĩ hợp tác với văn phòng.

• Trong vụ kiện nhằm cứu một phụ nữ bị quy kết oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị trục xuất, chúng tôi đang theo đuổi vụ án đặt câu hỏi về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm và nguyên tắc trách nhiệm theo lỗi, nhằm lật lại thực tiễn cho rằng căn cứ trục xuất không đòi hỏi cố ý hay lỗi vô ý. Trong chính vụ việc đó, chúng tôi đã giành được giấy phép lưu trú đặc biệt chưa từng có tiền lệ đối với vụ bị nhận định phạm tội này.
• Với thân chủ bị truy tố về tội tàng trữ chất kích thích có mục đích thu lợi (営利目的) theo Luật kiểm soát chất kích thích, nhờ phân tích triệt để chứng cứ cùng phần hỏi bị cáo và đối chất nhân chứng, bản án vô tội đã được tuyên. Đây là vụ việc tranh luận về việc nhận định yếu tố chủ quan, bám sát chứng cứ.
• Trong vụ việc một người bị coi là kẻ nhận tiền của đường dây lừa đảo đặc biệt và bị bắt lại nhiều lần, nhờ kiên trì ứng phó với hoạt động hỏi cung cùng việc tích luỹ lập luận và chứng cứ, toàn bộ các vụ đều nhận được quyết định không khởi tố (不起訴処分).

Với những người bị coi là đã đảm nhận việc vận chuyển, nếu chỉ xếp cạnh nhau các sự kiện bề ngoài thì ai nhìn cũng thấy một bức tranh giống hệt. Nhưng diễn biến dẫn tới việc nhận lời cầm kiện hàng, hoàn cảnh sống lúc đó, mối quan hệ khó lòng từ chối, thì mỗi người một khác. Công việc diễn đạt sự khác biệt ấy thành lời và chứng minh bằng tài liệu là cần thiết không chỉ cho thủ tục hình sự, mà cả cho các thủ tục về lưu trú sau này. Câu hỏi liệu có được phép áp dụng việc trục xuất với cả người không có lỗi hay không vẫn đang trên đường được tranh luận tại toà. Bài viết này là phần giải thích mang tính chung; với vụ việc cụ thể, xin hãy trao đổi trực tiếp với luật sư. Các vụ việc đã giải quyết trong quá khứ đều dựa trên tình tiết riêng của từng vụ và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Bài viết này phản ánh pháp luật tại thời điểm tháng 8 năm 2026.

Về tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư
Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng luật Funado International (Toà nhà Fuse, khu chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực chuyên sâu: bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản.
Các kết quả đã đạt được gồm bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không khởi tố trong các vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Văn phòng luật Funado International
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119