Được tại ngoại rồi thì sao? Quan hệ giữa việc chấm dứt giam giữ hình sự và việc bị cục xuất nhập cảnh giữ

Được cho tại ngoại, yêu cầu tạm giam bị bác, hoặc chấp hành xong hình phạt và ra trại. Nhiều gia đình háo hức chờ người thân trở về, để rồi hôm đó không gặp được ai và chỉ nhận được tin rằng người thân đã bị chuyển sang một cơ sở khác. Việc giam giữ trong thủ tục hình sự và việc bị giữ trong thủ tục nhập cư là hai chế độ khác nhau, khác cả căn cứ lẫn mục đích. Chế độ này chấm dứt không có nghĩa chế độ kia tự động biến mất. Bài viết này sắp xếp lại việc thủ tục của cục quản lý xuất nhập cảnh có thể vận hành ra sao tại từng thời điểm mà người bị giam trong vụ án hình sự được trả tự do.

Những điểm chính

• Việc giam giữ trong thủ tục hình sự và việc bị giữ theo Luật quản lý xuất nhập cảnh là hai chế độ riêng biệt.
• Dù được tại ngoại hay yêu cầu tạm giam bị bác, nếu thuộc căn cứ trục xuất thì thủ tục của cục xuất nhập cảnh vẫn có thể bắt đầu.
• Với án ma tuý, chỉ riêng việc bị kết án có tội đã tạo thành căn cứ trục xuất theo Luật quản lý xuất nhập cảnh điều 24 mục 4 điểm チ.
• Đơn xin giấy phép lưu trú đặc biệt do người bị giữ theo lệnh thu dung hoặc người được quyết định áp dụng biện pháp giám sát nộp, và không thể nộp sau khi đã có lệnh trục xuất.
• Tài liệu và lập luận để lại từ giai đoạn hình sự chính là nền móng cho thủ tục nhập cư.

Được trả tự do trong vụ án hình sự thì có được về nhà luôn không?

Nếu tư cách lưu trú (在留資格) còn hiệu lực và không thuộc căn cứ trục xuất (退去強制), thông thường quý vị được về nhà. Vấn đề nằm ở những trường hợp còn lại. Việc giam giữ trong thủ tục hình sự là chế độ nhằm ngăn tiêu huỷ chứng cứ và bỏ trốn, còn việc bị giữ theo Luật quản lý xuất nhập cảnh (入管法) là chế độ để tiến hành thủ tục trục xuất. Mục đích đã khác nhau thì việc một bên kết thúc không đương nhiên khiến bên kia kết thúc.

Trong án ma tuý, điều đáng chú ý là điều 24 mục 4 điểm チ (chi) của Luật quản lý xuất nhập cảnh. Điều khoản này coi người bị kết án có tội do vi phạm một trong các văn bản: Luật kiểm soát ma tuý và thuốc hướng thần (麻薬及び向精神薬取締法), Luật quy định về việc trồng cây cần sa (大麻草の栽培の規制に関する法律), Luật thuốc phiện (あへん法), Luật kiểm soát chất kích thích (覚醒剤取締法), Luật đặc lệ về ma tuý (麻薬特例法), hoặc Chương 14 Quyển 2 Bộ luật Hình sự, là đối tượng trục xuất, và không đặt giới hạn nào về loại hình phạt hay mức hình phạt. Ngay cả khi nhận án có hưởng án treo và bước ra khỏi phòng xử, thủ tục của cục xuất nhập cảnh vẫn có thể bắt đầu từ đó.

Nếu được thả do bác yêu cầu tạm giam, khiếu nại thành công hoặc được tại ngoại thì sao?

Ở giai đoạn này chưa có bản án, nên căn cứ trục xuất theo điểm チ chưa phát sinh. Tuy nhiên, tình hình sẽ khác nếu tư cách lưu trú đã mất vì lý do khác. Khi thời hạn lưu trú hết trong lúc thủ tục hình sự đang diễn ra, hoặc khi ngay từ đầu đã không có căn cứ lưu trú, thì việc chuyển sang thủ tục của cục xuất nhập cảnh có thể xảy ra ngay tại thời điểm được trả tự do.

Vì vậy, song song với hoạt động xin trả tự do, việc rà soát ngay từ đầu các nội dung cơ bản như có thẻ lưu trú hay không, hạn lưu trú tới ngày nào, có cần xin gia hạn hay không là điều không thể thiếu. Nếu chỉ nhìn vào bào chữa hình sự thì rất dễ bỏ sót, nhưng đây lại là những điều chi phối cuộc sống sau khi được thả.

Nếu phải chấp hành hình phạt thực tế thì việc chuyển đi từ trại giam diễn ra ra sao?

Khi bản án tù giam có hiệu lực và người đó chấp hành hình phạt, càng gần ngày mãn hạn thì việc chuẩn bị thủ tục của cục xuất nhập cảnh càng có thể được xúc tiến. Nhiều gia đình nghĩ rằng đến ngày ra trại là được về nhà, nhưng khi đã thuộc căn cứ trục xuất thì cần lường trước cả khả năng người thân được chuyển thẳng sang cơ sở của cục xuất nhập cảnh.

Để không bị động ở thời điểm ấy, việc chuẩn bị ngay trong thời gian chấp hành hình phạt là hữu ích. Các giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình, tài liệu thể hiện thực tế cuộc sống tại Nhật, hồ sơ về những nỗ lực phòng ngừa tái sử dụng, càng có thời gian thu thập thì càng dày dặn.

Có cách nào tiến hành thủ tục mà không bị giữ trong cơ sở không?

Qua lần sửa luật năm 2023, chế độ biện pháp giám sát (監理措置) đã được đặt ra để thay thế cho việc giữ người. Điều 50 khoản 2 của Luật quản lý xuất nhập cảnh liệt kê những người có thể xin giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可) gồm người nước ngoài bị giữ theo lệnh thu dung và cả người nước ngoài được quyết định áp dụng biện pháp giám sát. Nói cách khác, về mặt chế độ, việc vừa tiến hành thủ tục dưới biện pháp giám sát vừa xin giấy phép lưu trú đặc biệt là điều đã được dự liệu.

Dù vậy, cũng phải nói thêm rằng với án ma tuý, trên thực tế các biện pháp không kèm theo việc giữ người khó được chấp nhận. Chúng tôi không thể dự đoán phán quyết trong từng vụ. Ngay cả thế, việc trình bày cụ thể các tình tiết như có người đủ điều kiện làm người giám sát, chỗ ở ổn định, cơ chế hỗ trợ sinh hoạt, vẫn có ý nghĩa, và chúng tôi làm việc với tinh thần điều gì cần nêu thì phải nêu.

Trình tự thủ tục có thời hạn

Về giấy phép lưu trú đặc biệt, điều 50 khoản 3 của Luật quản lý xuất nhập cảnh quy định rằng sau khi lệnh trục xuất đã được ban hành thì không thể nộp đơn xin nữa. Trình tự đã được ấn định như vậy, nên đơn xin và các tài liệu chứng minh phải được nộp xong trước khi lệnh được ban hành.

Ngoài ra, theo khoản 4 cùng điều, giấy phép lưu trú đặc biệt chỉ có thể được cấp sau khi đương sự chấp nhận kết quả nhận định hoặc phán định, hoặc sau khi có quyết định giải quyết đối với đơn khiếu nại. Ở mỗi giai đoạn thủ tục đều có việc cần làm và thời điểm được phép làm. Quý vị không cần phải lo sợ, chỉ cần nắm chính xác thứ tự.

• Đơn xin giấy phép lưu trú đặc biệt do người đang bị giữ theo lệnh thu dung hoặc người được quyết định áp dụng biện pháp giám sát nộp (điều 50 khoản 2)
• Sau khi lệnh trục xuất được ban hành thì không thể nộp đơn (điều 50 khoản 3)
• Chỉ được cấp phép sau khi chấp nhận kết quả nhận định, phán định hoặc sau khi có quyết định giải quyết khiếu nại (điều 50 khoản 4)
• Trường hợp không cấp phép, đương sự được thông báo bằng văn bản có nêu lý do (điều 50 khoản 10)

Thiết kế hình sự và nhập cư như một thể thống nhất

Với án ma tuý của người nước ngoài, văn phòng chúng tôi lập phương án theo ba lớp. Tuyến phòng thủ thứ nhất là giành quyết định không khởi tố (不起訴処分) trước khi truy tố. Tuyến thứ hai là tranh luận về việc có thuộc căn cứ trục xuất hay không trong thủ tục trục xuất. Tuyến thứ ba là giấy phép lưu trú đặc biệt.

Ở tuyến thứ ba, chúng tôi tích luỹ các tình tiết theo đúng những yếu tố mà điều 50 khoản 5 của Luật quản lý xuất nhập cảnh đã luật định: lý do mong muốn được lưu trú, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, hoàn cảnh nhập cảnh, thời gian lưu trú, địa vị pháp lý trong thời gian đó, sự việc đã trở thành lý do trục xuất, và nhu cầu cân nhắc về mặt nhân đạo. Bên cạnh đó, các vụ việc cấp phép và không cấp phép mà Cục quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú công bố từ năm 2004 trở đi chính là tập hợp những tiền lệ mà bản thân cơ quan hành chính đã đánh giá là đáng được cấp phép; việc đối xử khác đi trong khi đã có tiền lệ cấp phép cho những tình tiết cùng loại có thể trở thành cơ sở cho lập luận rằng điều đó có vấn đề xét theo nguyên tắc bình đẳng tại điều 14 khoản 1 Hiến pháp.

Phần lớn chất liệu chống đỡ cho những lập luận này được tạo ra ở giai đoạn hình sự. Nếu tách rời bào chữa hình sự và ứng phó nhập cư, tính liên tục ấy dễ bị đánh mất.

Cơ chế làm việc của văn phòng và một số vụ việc đã nhận

Tại Văn phòng luật sư quốc tế Funado, luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách toàn bộ quá trình, từ buổi tiếp xúc đầu tiên trong trại tạm giữ cho tới khi kết thúc tranh tụng tại phiên toà. Đối với tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách thường trực, am hiểu các vụ án của người nước ngoài; khác với phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định, đây là người làm việc vì chính đương sự. Với các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, chúng tôi bố trí phiên dịch tuỳ theo từng vụ việc. Các thủ tục về tư cách lưu trú sau khi kết thúc thủ tục hình sự được xử lý trọn gói cùng hành chính thư sĩ hợp tác với văn phòng.

Có vụ việc thân chủ mất tư cách lưu trú rồi bị bắt và truy tố; chúng tôi đã đàm phán với cơ quan chức năng từ góc nhìn hiến pháp để việc kết hôn và nhận con được công nhận, thu thập chứng cứ có lợi trong hoàn cảnh gần như không có giấy tờ công, và qua phân tích các vụ được cấp phép trước đây đã giành được giấy phép lưu trú đặc biệt chỉ với một lần nộp đơn. Ngoài ra, trong vụ việc một phụ nữ bị quy kết oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp, chúng tôi vừa tiếp tục vụ kiện đặt câu hỏi về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm, vừa đã giành được giấy phép lưu trú đặc biệt chưa từng có tiền lệ trong loại vụ việc bị nhận định phạm tội này.

Biết sớm rằng sau cánh cửa hình sự còn một cánh cửa nữa, quý vị sẽ nhìn ra ở giai đoạn nào cần chuẩn bị điều gì. Thiết kế hình sự và nhập cư như một dòng chảy duy nhất chính là sự chuẩn bị thực tế để cả gia đình tiếp tục sống bên nhau. Bài viết này là phần giải thích mang tính chung; với vụ việc cụ thể, xin hãy trao đổi trực tiếp với luật sư. Ngoài ra, các vụ việc đã giải quyết trong quá khứ đều dựa trên tình tiết riêng của từng vụ và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Bài viết này phản ánh pháp luật tại thời điểm tháng 8 năm 2026.

Về tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư
Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng luật Funado International (Toà nhà Fuse, khu chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực chuyên sâu: bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản.
Các kết quả đã đạt được gồm bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không khởi tố trong các vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Văn phòng luật Funado International
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119