Loại quyết định không khởi tố có làm thay đổi ảnh hưởng tới quyền lưu trú? Phân biệt hoãn khởi tố, chứng cứ không đủ và không có dấu hiệu tội phạm

Nhận tin từ công tố viên rằng vụ việc được không khởi tố, nhiều người tạm thở phào, nhưng vẫn còn nỗi lo. Dòng chữ ghi trên giấy thông báo có nghĩa là gì, và liệu sau này trong các thủ tục về lưu trú mình có bị đánh giá bất lợi hay không. Xin nói kết luận trước: dù thuộc loại nào, quyết định không khởi tố (不起訴処分) cũng không phải bản án có tội, nên người đó không đứng ở cửa vào của Điều 24 khoản 4 mục チ Luật quản lý xuất nhập cảnh (入管法), quy định căn cứ trục xuất (退去強制) đối với tội phạm ma túy. Bài viết sắp xếp lại ý nghĩa của từng loại và mối quan hệ với khâu thẩm tra lưu trú phía sau.

Những điểm chính

• Hoãn khởi tố (起訴猶予), chứng cứ không đủ và không có dấu hiệu tội phạm đều không phải bản án có tội, nên không thuộc Điều 24 khoản 4 mục チ.
• Theo nghĩa đó, về cơ bản không có khác biệt giữa các loại quyết định không khởi tố xét trên phương diện căn cứ trục xuất.
• Mặt khác, trong thẩm tra gia hạn thời hạn lưu trú hoặc thay đổi tư cách lưu trú, hạnh kiểm là một yếu tố được cân nhắc, và thực chất của quá trình dẫn đến quyết định có thể bị xem xét.
• Cùng là không khởi tố, nhưng giữa loại không có dấu hiệu tội phạm hoặc chứng cứ không đủ với loại hoãn khởi tố sẽ có khác biệt về mức độ dễ giải thích về sau.
• Tiền án và tiền sự là hai khái niệm khác nhau; nếu không bị khởi tố thì không để lại tiền án.

Cứ không bị khởi tố là tránh được trục xuất?

Nếu chỉ xét riêng căn cứ trục xuất đối với tội phạm ma túy thì đúng là như vậy. Điều 24 khoản 4 mục チ hướng tới người vi phạm một trong sáu đạo luật gồm Luật kiểm soát ma túy và thuốc hướng thần, Luật quy định về trồng cây cần sa, Luật thuốc phiện, Luật kiểm soát chất kích thích (ma túy đá), Luật đặc lệ về ma túy, và Chương 14 Phần 2 Bộ luật Hình sự mà bị kết tội. Quyết định không khởi tố là phán định của công tố viên về việc không truy tố, chứ không phải bản án có tội của tòa án. Dù là hoãn khởi tố hay chứng cứ không đủ thì đều không thỏa mãn điều kiện ấy.

Ngược lại, lệnh xử phạt tiền theo thủ tục rút gọn hay bản án treo, một khi đã là bản án có tội thì đều rơi vào mục チ. Ranh giới không nằm ở độ nặng của hình phạt, mà nằm ở đúng một điểm: có bản án có tội hay không. Ý nghĩa của việc giành được quyết định không khởi tố nằm chính ở đó.

Hoãn khởi tố, chứng cứ không đủ và không có dấu hiệu tội phạm khác nhau ở đâu?

Nói khái quát thì khác nhau ở phán định về việc tội phạm có thành lập hay không. Không có dấu hiệu tội phạm là trường hợp ngay từ đầu không nhận thấy sự nghi ngờ về tội phạm. Chứng cứ không đủ là trường hợp vẫn còn nghi ngờ nhưng không thu thập đủ chứng cứ để chứng minh có tội. Hoãn khởi tố là trường hợp tội phạm được xác định là có thành lập, nhưng cân nhắc tính chất vụ việc, hoàn cảnh của đương sự và tình hình sau đó mà quyết định không truy tố.

Trong án ma túy, nhắm tới loại nào là tùy nội dung vụ việc. Với những vụ có thể tranh luận về nhận thức đối với vật đang tàng trữ, hoặc còn nghi vấn về thủ tục thu thập chứng cứ, chúng tôi nhắm thẳng tới không có dấu hiệu tội phạm hoặc chứng cứ không đủ. Ngược lại, với những vụ mà sự việc khách quan không có gì tranh cãi, tính chất nhẹ, và có thể xây dựng được cơ chế phòng ngừa tái sử dụng, thì trọng tâm là dựng các tình tiết hướng tới hoãn khởi tố. Xác định phương châm càng sớm càng có lợi, nên chúng tôi rất coi trọng việc lắng nghe kỹ sự việc ngay trong buổi gặp mặt đầu tiên.

• Không có dấu hiệu tội phạm: không nhận thấy sự nghi ngờ về tội phạm
• Chứng cứ không đủ: có nghi ngờ nhưng thiếu chứng cứ để chứng minh có tội
• Hoãn khởi tố: tội phạm có thành lập, nhưng cân nhắc các tình tiết mà không truy tố

Tiền án và tiền sự khác nhau thế nào?

Nếu không bị khởi tố thì không để lại tiền án, tức là không có bản ghi về việc từng bị tòa kết tội. Tuy vậy, bản thân bản ghi về việc đã bị cơ quan điều tra phát hiện và vụ việc đã được xử lý thì vẫn còn. Đó là cái thường được gọi là tiền sự. Nhầm lẫn hai khái niệm này có thể khiến người ta bi quan hơn mức cần thiết.

Trong các vấn đề về lưu trú, thứ có ý nghĩa thường chính là sự phân biệt ấy. Việc có thuộc căn cứ trục xuất hay không được phán định dựa trên việc có bản án có tội hay không, nên chỉ có tiền sự thôi thì không rơi vào mục チ. Mặt khác, trong khâu thẩm tra lưu trú được nói tới dưới đây, có lúc chính sự việc là nguyên nhân dẫn đến quyết định sẽ bị yêu cầu giải thích. Đó là lý do vì sao ngay cả khi đã có kết luận không khởi tố, vẫn nên giữ mình ở trạng thái có thể giải thích chính xác nội dung của nó.

Nghe nói không bị khởi tố vẫn có thể mất quyền lưu trú, có đúng không?

Với những người mang tư cách lưu trú (在留資格) có ấn định thời hạn thì cần thận trọng. Dù không thuộc căn cứ trục xuất, nếu việc gia hạn thời hạn lưu trú hoặc thay đổi tư cách lưu trú không được chấp thuận thì khi thời hạn kết thúc, người đó sẽ mất căn cứ để ở lại Nhật Bản. Trong thẩm tra gia hạn hoặc thay đổi, hạnh kiểm có tốt hay không là điều được cân nhắc, và ngay cả khi đã không bị khởi tố thì cũng không chắc nội dung cùng diễn biến vụ việc sẽ hoàn toàn nằm ngoài phạm vi thẩm tra.

Đặc biệt, các vụ về chất được chỉ định (指定薬物), thường gọi là ma túy nguy hiểm, rơi đúng vào con đường này. Chất được chỉ định thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật dược phẩm và thiết bị y tế, vốn không nằm trong danh sách các đạo luật mà Điều 24 khoản 4 mục チ liệt kê. Dù bị kết tội thì cũng không lập tức rơi vào mục チ, nhưng điều đó có thể bất lợi khi đánh giá hạnh kiểm trong thẩm tra gia hạn; và nếu là án tù giam thực tế trên một năm thì lại phát sinh vấn đề của mục リ khoản 4 cùng điều luật.

Những việc nên chuẩn bị sau khi được không khởi tố

Khi nhận được thông báo không khởi tố, trước hết chúng tôi khuyến nghị quý vị xác nhận nội dung quyết định bằng văn bản. Sau đó, hướng tới thời điểm nộp hồ sơ gia hạn, hãy sắp xếp các tài liệu chứng minh thực tế đời sống và công việc. Việc chỉ ra cụ thể được điều gì đã thay đổi sau vụ việc sẽ tạo nên sức thuyết phục trong khâu thẩm tra về sau.

Ở khâu giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可), các trường hợp được cho phép và không được cho phép mà Cục quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú (出入国在留管理庁) đã công bố từ năm 2004 trở đi là manh mối quan trọng. Đó là tập hợp những tiền lệ mà chính cơ quan hành chính đã đánh giá là thỏa đáng để cho phép, và là cơ sở cho lập luận rằng việc đối xử khác đi chỉ riêng với vụ này, trong khi đã có tiền lệ cho phép với hoàn cảnh tương tự, là có vấn đề trong quan hệ với nguyên tắc bình đẳng tại Điều 14 khoản 1 Hiến pháp. Việc Điều 50 khoản 5 luật hóa các yếu tố cân nhắc đã giúp lập luận này dễ dựng thành một cấu trúc hơn. Điều đó không bảo đảm kết quả, nhưng cách sắp xếp hồ sơ có thể làm thay đổi cả mặt bằng tranh luận.

Về cơ cấu làm việc của văn phòng chúng tôi

Tại Văn phòng luật sư quốc tế Funado, luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách từ buổi gặp mặt đầu tiên tại nơi tạm giữ cho đến khi thủ tục kết thúc. Bởi chúng tôi cho rằng việc thương lượng có tính đến loại quyết định sẽ đạt được, và cách lưu giữ hồ sơ có tính đến các thủ tục lưu trú về sau, chỉ nối được với nhau khi cùng một luật sư theo suốt từ đầu đến cuối.

Về tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách thường trực, thông thạo các vụ việc của người nước ngoài; ngoài phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định, thân chủ có thể sử dụng một phiên dịch đứng về phía mình trong suốt tiến trình tố tụng hình sự. Với các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Trung, chúng tôi bố trí phiên dịch tùy theo từng vụ việc. Việc gia hạn hoặc thay đổi tư cách lưu trú cần làm sau khi kết thúc thủ tục hình sự được xử lý liền mạch cùng văn phòng hành chính sĩ hợp tác.

Từ những vụ việc chúng tôi đã đảm nhận

Trong vụ một phụ nữ ngoài hai mươi tuổi bị quy là người đi rút tiền cho đường dây lừa đảo có tổ chức, chúng tôi đã lập luận tổng hợp về các tình tiết chủ quan của thân chủ và giành được quyết định không khởi tố. Đây là ví dụ cho thấy dù nhìn bề ngoài hành vi thì vụ việc rất bất lợi, nhưng khi mô tả tỉ mỉ nội dung nhận thức thì kết luận vẫn có thể thay đổi.

Ngoài ra, chúng tôi từng đảm nhận vụ một người đến tư vấn đã mất tư cách lưu trú, bị bắt và bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp; qua thương lượng với cơ quan chức năng để xác lập quan hệ hôn nhân và quan hệ cha con, thu thập chứng cứ có lợi trong hoàn cảnh thiếu giấy tờ chính thức, và phân tích các tiền lệ đã được cho phép trước đây, chúng tôi đã giành giấy phép lưu trú đặc biệt chỉ với một lần nộp hồ sơ.

Kết luận không khởi tố là điểm đến có giá trị nhất trong việc giữ quyền lưu trú. Tuy vậy, thủ tục không dừng lại ở đó; chúng ta hãy cùng chuẩn bị sao cho mọi thứ có thể giải thích được, với tầm nhìn hướng tới khâu thẩm tra lưu trú kế tiếp. Xin lưu ý rằng bài viết này chỉ mang tính giải thích chung; đối với từng vụ việc cụ thể, xin quý vị hãy tư vấn trực tiếp với luật sư. Ngoài ra, các vụ việc đã giải quyết trong quá khứ đều dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ, và không bảo đảm sẽ đem lại kết quả tương tự.

Bài viết này phản ánh pháp luật tại thời điểm tháng 8 năm 2026.

Về tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư
Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng luật Funado International (Toà nhà Fuse, khu chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực chuyên sâu: bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản.
Các kết quả đã đạt được gồm bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không khởi tố trong các vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Văn phòng luật Funado International
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119