Hủy bỏ tư cách lưu trú (Điều 22-4) liên quan gì đến án ma túy? Phân biệt với trục xuất

Khi tư vấn về án ma túy, câu hỏi cục xuất nhập cảnh có hủy tư cách lưu trú (在留資格) của tôi không và câu hỏi tôi có bị trục xuất không thường được dùng như thể chúng là một. Trên thực tế, đó là hai chế định khác nhau. Với người đang ở Nhật bằng tư cách làm việc hoặc tư cách du học, sự phân biệt này không chỉ là chuyện chữ nghĩa. Đối tượng cần tác động, cách tranh luận, và cả nhịp thời gian đều khác nhau. Chúng tôi sẽ lần lượt trình bày hai chế định ấy giao nhau ở đâu và tách ra ở đâu.

Những điểm chính

• Trục xuất (退去強制) theo Điều 24 và hủy bỏ tư cách lưu trú theo Điều 22-4 của Luật quản lý xuất nhập cảnh (入管法) là hai chế định riêng biệt, khác nhau cả về căn cứ lẫn điều kiện.
• Căn cứ trục xuất do bản án có tội về ma túy là vấn đề của Điều 24 khoản 4 mục チ, và không gắn trực tiếp với chế định hủy bỏ tư cách lưu trú.
• Điều 22-4 là chế định dựa trên các lý do như có được tư cách lưu trú bằng thủ đoạn gian dối hoặc bất chính, hoặc không còn thực hiện hoạt động tương ứng với tư cách lưu trú; đây không phải là hình phạt.
• Nếu việc giam giữ kéo dài và tình trạng không tiếp tục được công việc hay việc học cứ tiếp diễn, thì nền tảng lưu trú có thể lung lay từ trục khác này.
• Vì vậy, ngay cả khi đã có quyết định không khởi tố (不起訴処分), vẫn cần những biện pháp giữ lấy nền tảng lưu trú, bao gồm cả quan hệ với nơi làm việc và nhà trường.

Hủy bỏ tư cách lưu trú và trục xuất khác nhau ra sao?

Nói ngắn gọn, trục xuất là quyết định buộc một người phải rời khỏi Nhật Bản, còn hủy bỏ tư cách lưu trú là quyết định làm mất đi căn cứ pháp lý để một người ở lại Nhật Bản. Điểm chung là cả hai đều có thể dẫn đến việc phải rời Nhật, nhưng về mặt pháp lý thì vị trí của chúng hoàn toàn khác nhau.

Căn cứ của trục xuất nằm ở các khoản của Điều 24. Trong quan hệ với án ma túy, quy định đặt ra vấn đề là mục チ khoản 4, tức là người vi phạm Luật kiểm soát ma túy và thuốc hướng thần, Luật quy định về trồng cây cần sa, Luật thuốc phiện, Luật kiểm soát chất kích thích (ma túy đá), Luật đặc lệ về ma túy, hoặc Chương 14 Phần 2 Bộ luật Hình sự mà bị kết tội. Cơ chế ở đây là chính sự kiện bản án có tội có hiệu lực trở thành điều kiện.

Ngược lại, căn cứ của việc hủy bỏ tư cách lưu trú nằm ở Điều 22-4. Đây không phải quy định lấy kết quả của vụ án hình sự làm điều kiện. Nó cho phép hủy bỏ tư cách lưu trú khi rơi vào các lý do đã được luật định, chẳng hạn khi có thể coi là đã có được tư cách lưu trú bằng thủ đoạn gian dối hoặc bất chính, hoặc khi không còn thực hiện hoạt động tương ứng với tư cách lưu trú. Đây không phải hình phạt, mà là một biện pháp hành chính ứng với việc nền tảng lưu trú đã mất đi.

Trong án ma túy, Điều 22-4 xuất hiện như thế nào

Bản thân bản án có tội về ma túy không được liệt kê như một lý do hủy bỏ theo Điều 22-4. Vì vậy, cách nói vì bị kết tội ma túy nên bị hủy tư cách lưu trú là không chính xác về mặt chế định. Vấn đề của bản án có tội, từ đầu đến cuối, là vấn đề của Điều 24 khoản 4 mục チ.

Vậy tại sao trong án ma túy người ta lại nhắc đến việc hủy bỏ tư cách lưu trú? Là bởi những tình trạng thực tế phát sinh kèm theo vụ án có thể tác động đến nền tảng lưu trú từ một trục khác. Khi bị bắt và bị tạm giam (勾留), trong suốt thời gian đó người ta không thể đi làm ở công ty, cũng không thể đến trường. Nếu việc tạm giam kéo dài, hoặc người đó bị công ty cho thôi việc, bị nhà trường xóa tên, thì tình trạng không thực hiện hoạt động tương ứng với tư cách lưu trú sẽ tiếp diễn.

Cứ không bị khởi tố là tư cách lưu trú an toàn?

Giành được quyết định không khởi tố có ý nghĩa quyết định trong việc giữ quyền lưu trú. Điều 24 khoản 4 mục チ đòi hỏi người đã bị kết tội, nên khi không tồn tại bản án thì căn cứ trục xuất này không phát sinh. Điểm đó chúng tôi có thể khẳng định rõ ràng.

Nhưng chuyện đó khác với chuyện nền tảng lưu trú không hề lung lay. Khi được trả tự do sau vài tháng bị giam giữ, có thể công ty đã coi như người đó đã nghỉ việc. Có thể nhà trường không còn công nhận người đó là học viên. Tư cách làm việc hay tư cách du học vốn gắn với nội dung hoạt động thực hiện tại Nhật Bản, nên một khi nền tảng của hoạt động ấy mất đi thì vấn đề có thể phát sinh từ trục khác, tức là việc hủy bỏ tư cách lưu trú.

Cách nghĩ theo ba tuyến phòng thủ

Với án ma túy của người nước ngoài, văn phòng chúng tôi thiết kế ba tuyến phòng thủ. Tuyến thứ nhất là giành quyết định không khởi tố trong vụ án hình sự. Chúng tôi rà soát cấu thành tội phạm, yếu tố cố ý, cùng tính hợp pháp của thủ tục thu thập chứng cứ bao gồm kiểm tra hành chính trên đường, khám xét đồ mang theo và thủ tục lấy mẫu nước tiểu, rồi chuẩn bị tài liệu cho công tố viên ra quyết định trong khoảng thời gian ngắn ngủi trước truy tố.

Tuyến thứ hai là tranh luận ngay về việc có thực sự thuộc căn cứ trục xuất hay không trong thủ tục trục xuất. Trong thực tiễn của cơ quan xuất nhập cảnh, cách vận hành coi yếu tố cố ý và lỗi vô ý không phải là điều kiện khi xác định căn cứ trục xuất đã được duy trì từ rất lâu. Luật sư Matsumura Daisuke hiện vẫn đang theo đuổi một vụ kiện đặt thẳng câu hỏi rằng nguyên tắc trách nhiệm có nên phủ tới cả quyết định hành chính là trục xuất hay không, trong một vụ trục xuất với lý do tiếp tay cho lao động bất hợp pháp. Trong án ma túy cũng vậy, có không ít tình huống mà yếu tố cố ý mang ý nghĩa cho cả phía hình sự lẫn phía xuất nhập cảnh, chẳng hạn khi người ta không biết bên trong gói đồ được nhờ giữ có gì, hoặc khi nhận thức về việc tàng trữ bị tranh cãi. Xin nói rõ, đây là vấn đề đang được tranh luận, nên chúng tôi không thể nói trước kết luận.

Tuyến thứ ba là giấy phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可). Chúng tôi chuyển từng yếu tố cân nhắc được luật hóa tại Điều 50 khoản 5 thành hồ sơ cụ thể: lý do mong muốn được ở lại, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, hoàn cảnh nhập cảnh, thời gian lưu trú, địa vị pháp lý trong thời gian đó, sự việc là nguyên nhân dẫn đến trục xuất, và nhu cầu cân nhắc về nhân đạo. Rủi ro từ trục khác là việc hủy bỏ tư cách lưu trú sẽ được xem xét song song với thiết kế ba tuyến này, dưới góc nhìn giữ lấy nền tảng đời sống.

Không nhầm lẫn hai chế định là bước ứng phó đầu tiên

Vì tên gọi của hai chế định khá giống nhau nên ngay trong các buổi tư vấn cũng dễ xảy ra lẫn lộn. Sắp xếp lại thì: vấn đề phát sinh do bị kết tội thuộc Điều 24 khoản 4 mục チ, tức khuôn khổ trục xuất. Vấn đề phát sinh do không còn thực hiện hoạt động thuộc Điều 22-4, tức khuôn khổ hủy bỏ tư cách lưu trú.

Nếu không sắp xếp được như vậy thì cách ứng phó sẽ lệch mục tiêu. Chẳng hạn, nếu chỉ mải lo dự đoán kết quả hình sự mà lơ là việc liên lạc với nơi làm việc, thì có thể xảy ra chuyện phía hình sự đạt kết quả tốt nhưng lại mất nền tảng lưu trú. Ngược lại, nếu chỉ nghĩ đến việc giữ tư cách lưu trú mà dễ dàng thừa nhận sự việc trong thủ tục hình sự, thì lại chuốc lấy vấn đề nặng hơn là căn cứ trục xuất phát sinh từ bản án có tội.

Về văn phòng chúng tôi và những vụ việc đã đảm nhận

Tại Văn phòng luật sư quốc tế Funado, luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách toàn bộ tiến trình từ buổi gặp mặt đầu tiên tại nơi tạm giữ cho đến khi phiên tòa kết thúc phần tranh tụng, không giao lại cho nhân viên văn phòng hay luật sư trẻ. Về tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách thường trực, thông thạo các vụ việc của người nước ngoài; ngoài phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định, thân chủ có thể sử dụng một phiên dịch làm việc vì mình trong suốt tiến trình tố tụng hình sự. Với các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Trung, chúng tôi bố trí phiên dịch tùy theo từng vụ việc. Việc gia hạn hoặc thay đổi tư cách lưu trú sau khi kết thúc thủ tục hình sự được xử lý trọn gói cùng văn phòng hành chính sĩ hợp tác.

Ở mảng lưu trú, khi bảo vệ một phụ nữ bị oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp và đứng trước nguy cơ bị trục xuất, chúng tôi đã giành được giấy phép lưu trú đặc biệt chưa từng có tiền lệ đối với một vụ bị kết luận là tiếp tay cho lao động bất hợp pháp. Chúng tôi cũng từng đảm nhận vụ một người đến tư vấn đã mất tư cách lưu trú, bị bắt và bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp; qua thương lượng với cơ quan chức năng để xác lập quan hệ thân phận và phân tích các tiền lệ đã được cho phép trước đây, chúng tôi đã giành giấy phép lưu trú đặc biệt chỉ với một lần nộp hồ sơ.

Hủy bỏ tư cách lưu trú và trục xuất chạy trên hai đường ray khác nhau. Nếu chỉ chăm chăm lo một bên, người ta sẽ không nhận ra đoàn tàu bên kia đang tới gần. Với những ai đang ở Nhật bằng tư cách làm việc hay tư cách du học, mong quý vị vừa theo dõi dự đoán về phía hình sự, vừa giữ luôn góc nhìn làm sao duy trì được nền tảng hoạt động của mình. Xin lưu ý rằng bài viết này chỉ mang tính giải thích chung; đối với từng vụ việc cụ thể, xin quý vị hãy tư vấn trực tiếp với luật sư. Ngoài ra, các vụ việc đã giải quyết được giới thiệu ở trên đều dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ, và không bảo đảm sẽ đem lại kết quả tương tự.

Bài viết này phản ánh pháp luật tại thời điểm tháng 8 năm 2026.

Về tác giả

Matsumura Daisuke, Luật sư
Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng luật Funado International (Toà nhà Fuse, khu chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực chuyên sâu: bào chữa hình sự cho người nước ngoài và các thủ tục nhập quản.
Các kết quả đã đạt được gồm bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không khởi tố trong các vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Văn phòng luật Funado International
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119