Thông báo lãnh sự: bị bắt ở Nhật thì Đại sứ quán có được báo không

Khi nhận tin người thân bị bắt ở Nhật, câu hỏi gia đình hỏi chúng tôi đầu tiên thường là: Đại sứ quán có được báo không. Ngược lại, chính người đang bị tạm giữ nhiều khi lại nói điều ngược lại: tôi không muốn gia đình ở quê và công ty biết, xin đừng báo cho Đại sứ quán.

Hai câu hỏi ấy thực ra là hai mặt của cùng một chế độ. Nhật Bản có cơ chế bảo đảm việc liên lạc giữa người nước ngoài bị tạm giữ và cơ quan lãnh sự của nước mình, và cơ chế đó lấy ý chí của chính đương sự làm điểm xuất phát. Bài viết này trình bày nội dung, giới hạn của cơ chế ấy, và sự khác biệt với vai trò của luật sư bào chữa.

Thông báo lãnh sự xuất phát từ ý chí của chính đương sự

Việc bị bắt không đương nhiên được tự động thông báo cho Đại sứ quán; theo nguyên tắc, việc thông báo được thực hiện trên cơ sở yêu cầu của chính người bị tạm giữ. Nhật Bản là quốc gia thành viên của Công ước Viên về quan hệ lãnh sự, và Điều 36 của Công ước quy định về việc liên lạc giữa người nước ngoài bị tước tự do với cơ quan lãnh sự nước mình.

Cụ thể, khi người bị tạm giữ có yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền của nước sở tại phải thông báo không chậm trễ cho cơ quan lãnh sự của nước mà người đó là công dân. Đồng thời, người bị tạm giữ phải được cho biết rằng mình có các quyền liên quan đến việc liên lạc với cơ quan lãnh sự. Vì vậy, có muốn được thông báo hay không trước hết là việc do chính đương sự quyết định.

Điều 36 Công ước bảo đảm những gì

Điều 36 không chỉ bảo đảm việc thông báo. Viên chức lãnh sự có quyền đến thăm công dân nước mình đang bị tạm giữ, nói chuyện và trao đổi thư từ với người đó, và thu xếp người đại diện pháp lý cho người đó. Đây chính là cái thường được gọi là tiếp xúc lãnh sự.

Tuy nhiên, cũng chính điều khoản này quy định rằng nếu đương sự phản đối một cách rõ ràng thì viên chức lãnh sự phải kiềm chế, không tiến hành các hoạt động đó. Nói cách khác, cả việc thông báo lẫn việc tiếp xúc đều không được đẩy tới trái với ý chí của đương sự. Người nào không muốn gia đình biết chuyện thì cần nói rõ điều này với luật sư bào chữa ngay từ đầu.

Cơ quan lãnh sự làm được gì và không làm được gì

Cơ quan lãnh sự có thể xác nhận tình trạng an toàn của công dân, làm cầu nối liên lạc với gia đình, cung cấp thông tin về luật sư và phiên dịch. Họ cũng tham gia vào các thủ tục liên quan đến thời hạn hộ chiếu và giấy tờ đi lại khi về nước. Với những vụ việc mà gia đình đang ở ngoài Nhật Bản, những việc này trên thực tế giúp ích rất nhiều.

Mặt khác, cơ quan lãnh sự không phải là một bên trong thủ tục tố tụng hình sự của Nhật Bản. Họ không can thiệp vào hoạt động điều tra, không giải trừ việc tạm giữ, cũng không tác động được đến kết luận của tòa án Nhật. Cơ quan lãnh sự cũng không phải là người bào chữa. Nếu hiểu nhầm điểm này thì thời gian sẽ trôi qua trong lúc chỉ ngồi chờ đợi.

Việc gặp luật sư là một chế độ hoàn toàn khác

Việc luật sư bào chữa, hoặc người sắp trở thành luật sư bào chữa, được gặp người đang bị tạm giữ mà không có người thứ ba chứng kiến, được quy định tại Điều 39 khoản 1 Bộ luật Tố tụng hình sự Nhật Bản. Chế độ này khác hẳn tiếp xúc lãnh sự cả về căn cứ lẫn nội dung, vì nó phục vụ việc chuẩn bị bào chữa.

Với những vụ việc có rào cản ngôn ngữ, bảo đảm phiên dịch là tiền đề của việc bào chữa. Bộ luật Tố tụng hình sự có các quy định về người phiên dịch và người dịch thuật tại Điều 175 và Điều 178, còn Điều 74 Luật Tổ chức tòa án quy định tại tòa án sử dụng tiếng Nhật. Ngoài ra, Điều 14 khoản 3 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị quy định quyền được thông báo về tính chất và lý do buộc tội bằng ngôn ngữ mà mình hiểu, và quyền được trợ giúp phiên dịch miễn phí. Theo tài liệu của Tòa án tối cao Nhật Bản bản tháng 1 năm Reiwa 7 (2025), trong năm Reiwa 5 (2023) có 3.851 bị cáo kết thúc xét xử trong các vụ án cần phiên dịch, và xét theo ngôn ngữ thì tiếng Việt chiếm 40,4 phần trăm, nhiều nhất. Vụ án hình sự cần phiên dịch hoàn toàn không phải chuyện hiếm.

Xử lý hình sự ảnh hưởng thế nào đến tư cách lưu trú

Dù có yêu cầu thông báo lãnh sự hay không, kết quả xử lý hình sự vẫn tác động trực tiếp đến tư cách lưu trú. Điều 24 khoản 4 mục ri của Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn quy định người bị tuyên hình phạt giam giữ chung thân hoặc trên 1 năm thuộc diện bị trục xuất, nhưng theo phần loại trừ, người được hưởng án treo toàn bộ không thuộc diện đó; án treo một phần mà phần phải chấp hành thực tế từ 1 năm trở xuống cũng được loại trừ.

Ngược lại, mục chi của cùng điều khoản nêu người bị kết án về vi phạm pháp luật liên quan đến ma túy, cần sa, thuốc phiện, ma túy đá và các chất tương tự; trường hợp này chỉ cần bị kết án là thuộc diện, kể cả phạt tiền, án treo hay miễn hình phạt, và không phân biệt loại tư cách lưu trú. Hơn nữa, biên bản lời khai lập trong thủ tục hình sự về sau sẽ được dùng làm tài liệu trong quá trình thẩm tra vi phạm và phiên điều trần của cơ quan xuất nhập cảnh. Khai gì và khai như thế nào trong giai đoạn điều tra vì vậy quyết định không chỉ kết quả vụ án hình sự mà cả triển vọng lưu trú.

Hiệu lực tại Việt Nam do pháp luật Việt Nam quyết định

Việc đã thông báo cho cơ quan lãnh sự, hay bản án của tòa án Nhật Bản, có hiệu lực pháp lý ra sao tại Việt Nam là vấn đề do pháp luật Việt Nam quyết định. Luật sư Nhật Bản chỉ có thể trả lời trong phạm vi thủ tục của Nhật: điều gì được tiến hành và những văn bản nào được lập. Về ảnh hưởng đến việc xin việc, xuất cảnh hay xin chứng chỉ tại Việt Nam, bạn cần hỏi luật sư tại Việt Nam.

Những hiểu lầm thường gặp

• Hiểu lầm rằng cứ bị bắt là chính quyền tự động báo cho nhà nước Việt Nam. Cơ chế này lấy yêu cầu của đương sự làm tiền đề.
• Hiểu lầm rằng báo cho Đại sứ quán thì sẽ được thả. Cơ quan lãnh sự không ở vị trí can thiệp vào tố tụng hình sự Nhật Bản.
• Hiểu lầm rằng cán bộ lãnh sự sẽ bào chữa cho mình. Người thực hiện bào chữa là luật sư.
• Hiểu lầm rằng phải tự lo phiên dịch. Việc bảo đảm phiên dịch trong tố tụng hình sự đã được quy định thành chế độ.

Cách Văn phòng chúng tôi hỗ trợ

Tại Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado, luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp thực hiện việc tiếp xúc trong trại tạm giam và các buổi làm việc với khách hàng. Về ngôn ngữ, tiếng Trung có phiên dịch chuyên trách cho các vụ việc của người nước ngoài thường trực tại văn phòng; đối với tiếng Việt và các ngôn ngữ khác, chúng tôi sắp xếp phiên dịch tùy theo từng vụ việc.

Có yêu cầu thông báo lãnh sự hay không, chúng tôi quyết định phương án sau khi xác nhận ý muốn của chính đương sự. Việc liên lạc với gia đình đang ở nước ngoài, chúng tôi cũng hỗ trợ trong phạm vi đương sự đồng ý. Về phương châm bào chữa, chúng tôi cho rằng bản án cho hưởng án treo vẫn là chưa đủ và đặt mục tiêu cao nhất là quyết định không truy tố. Chúng tôi thiết kế vụ án hình sự và thủ tục xuất nhập cảnh như một thể thống nhất, và với việc có thuộc diện bị trục xuất hay không, vẫn tranh luận từ góc độ cố ý và vô ý. Buổi tư vấn đầu tiên miễn phí. Bạn có thể liên hệ qua WeChat ID matsumura1119.

Lời kết

Thông báo lãnh sự là cơ chế được đặt ra để người nước ngoài không bị cô lập giữa một thủ tục hình sự xa lạ. Người quyết định có dùng hay không là chính đương sự, và để quyết định được, họ cần thông tin chính xác về việc thông báo sẽ làm chuyển động điều gì và điều gì thì không.

Bài viết này chỉ là giải thích mang tính chung; với từng vụ việc cụ thể, xin hãy trao đổi trực tiếp với luật sư.

Người viết

Matsumura Daisuke／Luật sư
Thành viên Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077／đăng ký năm 2019)
Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Tầng 3, tòa nhà chính Fuse Building, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực tập trung chính là bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục xuất nhập cảnh, chủ yếu với khách hàng quốc tịch Trung Quốc. Đã đạt được bản án tuyên vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát ma túy đá (tàng trữ nhằm mục đích kinh doanh), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được xem là khó.

Funado International Law Office
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119

Bản tiếng Nhật của bài viết này: https://matsumura-lawoffice.jp/blog/detail/2026099382/