Tự túc xuất cảnh và trục xuất bằng ngân sách nhà nước — ai trả chi phí

Người đang trong thủ tục cưỡng chế trục xuất thường hỏi chúng tôi một câu rất cụ thể: tiền vé máy bay do bản thân trả hay do nhà nước trả. Vấn đề chi phí gắn liền với đời sống, nên gia đình đang chờ ở Nhật cũng lo lắng không kém.

Rời khỏi Nhật Bản không chỉ có một con đường. Có việc xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh, và có việc bị trục xuất theo lệnh cưỡng chế trục xuất; trong con đường thứ hai lại chia thành tự túc xuất cảnh và trục xuất bằng ngân sách nhà nước. Điểm khác nhau không dừng ở người chi trả, mà còn quyết định bao giờ có thể quay lại Nhật Bản.

Bài viết này sắp xếp lại vấn đề chi phí, sự khác biệt giữa các chế độ, và ảnh hưởng của kết quả vụ án hình sự đối với tư cách lưu trú, dựa trên những câu hỏi thực tế của người nói tiếng Việt.

Có hai con đường rời khỏi Nhật Bản

Việc rời khỏi Nhật Bản trong thủ tục nhập cư được chia thành xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh và trục xuất theo lệnh cưỡng chế trục xuất.

Lệnh xuất cảnh là chế độ quy định tại Điều 24-3 Luật quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn (入管法, nyūkanhō): người cư trú quá hạn tự nguyện trình diện và đáp ứng đủ các điều kiện thì được xuất cảnh mà không bị đưa vào cơ sở lưu giữ. Còn trục xuất theo lệnh cưỡng chế là kết quả của một chuỗi thủ tục gồm thẩm tra vi phạm, phiên điều trần bằng lời và quyết định của Bộ trưởng Bộ Tư pháp, sau đó lệnh được ban hành và thi hành.

Theo công bố năm Reiwa 7 (2025) của Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú, số người bị áp dụng thủ tục cưỡng chế trục xuất hoặc thủ tục lệnh xuất cảnh là 18.442 người, trong đó quốc tịch Việt Nam nhiều nhất với 6.599 người, chiếm 35,8 phần trăm. Xét theo căn cứ trục xuất, cư trú quá hạn là 17.031 người, chiếm 92,3 phần trăm, còn vi phạm pháp luật hình sự là 503 người.

Tự túc xuất cảnh khác trục xuất bằng ngân sách nhà nước ở điểm nào

Khác biệt nằm ở chỗ ai chịu chi phí đi lại và có nhân viên áp giải đi cùng hay không.

Cũng theo công bố năm Reiwa 7 nói trên, trong 7.563 người bị trục xuất theo lệnh cưỡng chế, có 6.677 người tự túc xuất cảnh, 505 người được trục xuất bằng ngân sách nhà nước không có nhân viên áp giải đi cùng, và 318 người được trục xuất bằng ngân sách nhà nước có nhân viên áp giải đi cùng. Tổng số trục xuất bằng ngân sách nhà nước là 823 người, trong đó con số 318 người có áp giải là mức cao nhất từ trước đến nay. Ngoài ra, số người xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh là 9.789 người.

Với tự túc xuất cảnh, bản thân người đó hoặc gia đình chuẩn bị vé máy bay và sắp xếp ngày rời Nhật. Khi không thể tự chi trả thì mới đến trục xuất bằng ngân sách nhà nước, nhưng hình thức này phải chờ thủ tục hoàn tất và chờ bố trí được ngân sách cùng lực lượng áp giải, nên trên thực tế thời gian bị lưu giữ thường kéo dài hơn.

Khi nào được áp dụng lệnh xuất cảnh

Lệnh xuất cảnh không dành cho mọi trường hợp; phải thỏa mãn toàn bộ các điều kiện của Điều 24-3 Luật nhập cư.

Các điều kiện gồm: tự nguyện trình diện với ý định rời Nhật Bản sớm; không thuộc căn cứ trục xuất nào khác ngoài cư trú quá hạn; trước đây chưa từng bị cưỡng chế trục xuất và cũng chưa từng xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh; và việc xuất cảnh sớm được coi là chắc chắn.

Về mặt căn cứ trục xuất, điều kiện đòi hỏi người đó không thuộc bất kỳ trường hợp nào từ mục ハ đến mục ヨ của khoản 4 Điều 24. Vì căn cứ liên quan đến ma túy nằm ở mục チ khoản 4 Điều 24, người bị kết án về tội ma túy không thể sử dụng lệnh xuất cảnh. Đây là điểm phân nhánh cần kiểm tra trước cả câu chuyện chi phí.

Kết quả hình sự tác động thế nào đến tư cách lưu trú

Kết quả vụ án hình sự tác động đến tư cách lưu trú không phải qua mức án nặng nhẹ, mà qua việc rơi vào mục nào của Điều 24 Luật nhập cư.

Mục リ khoản 4 Điều 24 nêu người bị tuyên hình phạt giam giữ (拘禁刑, kōkinkei) chung thân hoặc trên một năm; nhưng chính mục này có đoạn loại trừ: trường hợp toàn bộ hình phạt được hưởng án treo thì không thuộc mục này. Trường hợp chỉ một phần được hưởng án treo mà phần phải chấp hành thực tế không quá một năm cũng vậy.

Ngược lại, mục チ khoản 4 Điều 24 áp dụng cho người bị kết án có tội do vi phạm pháp luật về ma túy, cần sa, thuốc phiện, ma túy đá và các chất tương tự. Ở đây mức án không được xét đến: phạt tiền cũng thuộc, án treo cũng thuộc, được miễn hình phạt cũng thuộc. Do câu dẫn của mục リ viết là ngoài những người thuộc các mục từ ニ đến チ, nên tội phạm ma túy nằm ngoài phạm vi của mục リ. Ngoài ra, mục 4-2 Điều 24 áp dụng cho người cư trú bằng tư cách lưu trú thuộc Bảng phụ lục số một khi bị tuyên hình phạt giam giữ về một số tội nghiêm trọng như cướp tài sản, giao cấu không có sự đồng thuận, lái xe nguy hiểm gây chết người hoặc thương tích theo Điều 2 và khoản 1 Điều 6 Luật xử phạt hành vi lái xe gây chết người và thương tích.

Về cần sa, bản sửa đổi có hiệu lực từ ngày 12 tháng 12 năm Reiwa 6 (2024) đã đổi tên Luật kiểm soát cần sa thành Luật quy định việc trồng cây cần sa, và cần sa trở thành ma túy theo Luật kiểm soát ma túy và chất hướng thần. Tội sử dụng được bổ sung mới và khung hình phạt cho hành vi tàng trữ đơn thuần cũng được nâng lên.

Trước ngày bị trục xuất và con đường không phải rời đi

Cho đến khi ấn định ngày trục xuất, người đó hoặc bị lưu giữ theo lệnh lưu giữ, hoặc được áp dụng biện pháp giám sát với một người giám sát được chỉ định.

Điều 50 Luật nhập cư quy định giấy phép cư trú đặc biệt. Theo khoản 2, người đang bị lưu giữ theo lệnh lưu giữ và người được quyết định áp dụng biện pháp giám sát có quyền nộp đơn. Theo khoản 3, sau khi lệnh cưỡng chế trục xuất đã được ban hành thì không còn nộp đơn được nữa, vì vậy trước khi bàn đến chi phí, trình tự hợp lý là xem xét liệu còn con đường không phải rời Nhật Bản hay không. Khoản 5 luật hóa các yếu tố phải cân nhắc gồm lý do mong muốn tiếp tục cư trú, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, hoàn cảnh dẫn đến việc cư trú tại Nhật Bản, thời gian cư trú và các tình tiết khác; khi không chấp thuận, khoản 10 quy định phải cấp văn bản có ghi lý do.

Thời hạn cấm nhập cảnh thay đổi ra sao

Điều quyết định thời điểm có thể quay lại Nhật Bản không phải là ai đã trả tiền vé, mà là đã rời đi theo thủ tục nào.

Người xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh chịu thời hạn cấm nhập cảnh một năm theo mục 9-2 khoản 1 Điều 5 Luật nhập cư. Người bị cưỡng chế trục xuất thì theo mục 9 khoản 1 Điều 5: mục イ là một năm, mục ロ là năm năm, mục ハ là mười năm, trong đó mục ハ dành cho người đã từng bị cưỡng chế trục xuất nay lại bị trục xuất lần nữa.

Riêng mục 5 khoản 1 Điều 5 về ma túy không ấn định thời hạn nào cả; phạt tiền cũng đủ, vi phạm pháp luật nước ngoài cũng đủ. Trong trường hợp đó, việc quay lại Nhật Bản chỉ có thể thực hiện qua giấy phép nhập cảnh đặc biệt theo khoản 1 Điều 12 Luật nhập cư.

Những hiểu lầm thường gặp

• Cho rằng để nhà nước trả tiền thì có lợi hơn. Chi phí đúng là do nhà nước gánh, nhưng phải đi hết thủ tục cưỡng chế trục xuất và thời gian bị lưu giữ dễ kéo dài.
• Cho rằng cứ tự trình diện là sẽ được lệnh xuất cảnh. Phải đủ toàn bộ điều kiện của Điều 24-3, và người thuộc diện tội phạm ma túy không dùng được chế độ này.
• Cho rằng án treo thì không ảnh hưởng đến cư trú. Với tội phạm ma túy, theo mục チ khoản 4 Điều 24, phạt tiền hay án treo đều thuộc căn cứ trục xuất.

Đương sự và gia đình có thể làm gì

Khi có vụ án hình sự song song, điểm khởi đầu là mời luật sư bào chữa và xác nhận sự việc qua các buổi gặp trong trại tạm giam, theo khoản 1 Điều 39 Bộ luật tố tụng hình sự.

Trong quá trình hỏi cung, khoản 2 Điều 198 Bộ luật tố tụng hình sự quy định việc thông báo quyền im lặng, còn khoản 4 cùng điều quy định biên bản lời khai phải được đọc lại và người khai có quyền yêu cầu thêm, bớt hoặc sửa nội dung. Nếu thấy nội dung qua phiên dịch khác với điều mình đã nói, hãy yêu cầu sửa ngay tại chỗ, bởi biên bản lời khai lập trong thủ tục hình sự sau này trở thành tài liệu cho thẩm tra vi phạm và phiên điều trần bằng lời. Về phiên dịch và biên dịch có Điều 175 và Điều 178 cùng bộ luật; với một số loại vụ án, việc hỏi cung được ghi âm ghi hình theo Điều 301-2. Người nước ngoài còn được bảo đảm quyền thông báo lãnh sự và gặp viên chức lãnh sự theo Điều 36 Công ước Viên về quan hệ lãnh sự.

Cách làm việc của văn phòng chúng tôi

Tại văn phòng chúng tôi, luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp thực hiện việc gặp thân chủ trong trại tạm giam và các buổi trao đổi. Về phiên dịch, tiếng Trung có phiên dịch viên chuyên trách các vụ án của người nước ngoài thường trực tại văn phòng; các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, được thu xếp phiên dịch viên tùy theo từng vụ việc.

Về phương châm bào chữa, chúng tôi cho rằng một bản án treo vẫn chưa đủ, và đặt mục tiêu ưu tiên hàng đầu là đạt được quyết định không truy tố. Vụ án hình sự và thủ tục nhập cư được thiết kế như một thể thống nhất, và ngay cả việc có thuộc căn cứ trục xuất hay không cũng được xem xét dưới góc độ tranh luận về cố ý và lỗi vô ý. Buổi tư vấn đầu tiên miễn phí. Quý vị cũng có thể liên hệ qua WeChat (微信) ID matsumura1119.

Lời cuối

Câu chuyện chi phí chỉ có ý nghĩa sau khi đã xác định mình đang đi trên thủ tục nào, bởi việc rơi vào lệnh xuất cảnh, tự túc xuất cảnh hay trục xuất bằng ngân sách nhà nước phụ thuộc vào nội dung căn cứ trục xuất và giai đoạn của thủ tục. Bài viết này chỉ là giải thích chung; với hoàn cảnh riêng của mình, xin quý vị trao đổi trực tiếp với luật sư.

Tác giả

Matsumura Daisuke (松村 大介) / Luật sư
Thành viên Đoàn Luật sư Dai-ichi Tokyo (第一東京弁護士会), số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019
Văn phòng Luật Quốc tế Funado (Toshima-ku, Takada 3-4-10, tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, Tokyo)
Lĩnh vực trọng tâm là bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập cư, với thân chủ chủ yếu mang quốc tịch Trung Quốc. Đã đạt được bản án tuyên vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát ma túy đá với hành vi tàng trữ nhằm mục đích thu lợi, quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo có tổ chức, và giấy phép cư trú đặc biệt trong vụ việc được xem là khó.

Funado International Law Office
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119

Bản tiếng Nhật của bài viết này: https://matsumura-lawoffice.jp/blog/detail/2026099356/