Phiên dịch trong buổi hỏi cung là phiên dịch của ai

Trong phòng hỏi cung, ngoài điều tra viên và bạn, còn có một người thứ ba ngồi đó: người phiên dịch. Người ấy đứng về phía ai? Đây là câu hỏi mà rất nhiều thân chủ người Việt đặt ra với chúng tôi sau khi mọi việc đã xong.

Câu trả lời chỉ hiện ra khi ta hiểu cấu trúc của chế độ. Bài viết này trình bày sự khác nhau giữa phiên dịch ở giai đoạn điều tra và phiên dịch tại tòa, những gì thực sự còn lại trong bản ghi lời khai được lập qua phiên dịch, ý nghĩa của việc luật sư tự bố trí phiên dịch riêng, và những gì có thể làm khi nghi ngờ có sai sót trong khâu dịch.

Phiên dịch trong buổi hỏi cung do cơ quan điều tra bố trí

Nói ngay kết luận: người phiên dịch có mặt trong buổi hỏi cung ở giai đoạn điều tra là do cơ quan điều tra chọn, và chi phí cũng do cơ quan đó chi trả. Người phiên dịch được yêu cầu dịch chính xác, nhưng không phải người đại diện cho bị can, cũng không phải người do luật sư chọn, và cũng không có nhiệm vụ truyền đạt nội dung buổi hỏi cung cho luật sư.

Có người hiểu lầm điểm này và nghĩ rằng có thể nhờ phiên dịch giúp đỡ hay tư vấn. Vai trò của phiên dịch chỉ giới hạn ở việc chuyển ngữ; họ không ở vị trí đưa ra lời khuyên pháp lý, và cũng không nên bị đặt vào vị trí đó.

Trong bản ghi lời khai chỉ còn lại tiếng Nhật

Bản ghi lời khai được lập bằng tiếng Nhật. Điều 198 khoản 2 Bộ luật Tố tụng hình sự Nhật Bản quy định phải thông báo rằng bị can không buộc phải khai trái với ý muốn của mình, tức quyền im lặng. Khoản 4 của cùng điều luật quy định bản ghi lời khai phải được đọc cho bị can nghe hoặc cho bị can xem, hỏi xem có sai sót gì không, và nếu bị can yêu cầu thêm, bớt hay sửa đổi thì phải ghi lại yêu cầu đó vào bản ghi.

Vấn đề trên thực tế là: khi có phiên dịch, phần đọc lại cũng diễn ra qua phiên dịch. Những sắc thái nhỏ rất dễ rơi rụng mà không ai nhận ra, và không hiếm trường hợp người khai ký tên trong khi trong lòng vẫn thấy nội dung chưa đúng. Khi cảm thấy khác với điều mình đã nói, bạn có quyền yêu cầu sửa đổi ngay tại chỗ. Với một số loại vụ án, Điều 301-2 quy định việc ghi âm ghi hình toàn bộ quá trình hỏi cung, và nhờ đó nội dung phiên dịch có thể được kiểm tra lại về sau.

Ý nghĩa của việc luật sư bố trí phiên dịch riêng

Buổi gặp với luật sư là một bối cảnh khác hẳn buổi hỏi cung. Điều 39 khoản 1 Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép người bị tạm giữ, tạm giam gặp luật sư bào chữa mà không có người chứng kiến. Phiên dịch trong buổi gặp này do luật sư bố trí và làm việc như người hỗ trợ của luật sư, trong khuôn khổ nghĩa vụ giữ bí mật. Vị trí đó khác với phiên dịch của cơ quan điều tra.

Về chi phí, Trung tâm Hỗ trợ pháp lý Nhật Bản (Hōterasu) có mức phí phiên dịch cho buổi gặp là 8.380 yên cho 30 phút đầu và 1.047 yên cho mỗi 10 phút tiếp theo. Với luật sư do đương sự tự chọn, chính luật sư sẽ thu xếp phiên dịch. Ngoài ra, Điều 36 Công ước Vienna về quan hệ lãnh sự bảo đảm quyền của người nước ngoài bị bắt giữ được yêu cầu thông báo cho cơ quan lãnh sự nước mình, được liên lạc và gặp viên chức lãnh sự. Điều 14 khoản 3 điểm (a) và (f) của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị cũng bảo đảm quyền được thông báo về tính chất và lý do buộc tội bằng ngôn ngữ mà mình hiểu, và quyền được trợ giúp phiên dịch miễn phí.

Phiên dịch tại tòa là một chế độ khác

Khi vụ án bước vào giai đoạn xét xử, cơ chế thay đổi. Điều 74 Luật Tổ chức tòa án quy định tòa án sử dụng tiếng Nhật; Điều 175 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định phải để phiên dịch dịch khi người không thông thạo quốc ngữ trình bày; Điều 178 quy định về việc dịch các văn tự hoặc ký hiệu không phải quốc ngữ. Người phiên dịch tại tòa do tòa án chỉ định.

Theo tài liệu của Tòa án tối cao Nhật Bản mang tên Bạn có biết về phiên dịch tại tòa án (bản tháng 1 năm Reiwa 7, tức năm 2025), trong năm Reiwa 5 (2023) có 3.851 bị cáo kết thúc xét xử trong các vụ án cần phiên dịch; xét theo ngôn ngữ, tiếng Việt chiếm 40,4 phần trăm, cao nhất, tiếp theo là tiếng Trung 16,1 phần trăm và tiếng Thái 7,3 phần trăm. Cũng trong năm đó, trong số 807 bị cáo của các phiên tòa có hội thẩm nhân dân, có 98 người được bố trí phiên dịch. Nói cách khác, đối với người Việt Nam, xét xử qua phiên dịch không phải chuyện hiếm mà là thực tế thường ngày.

Có thể làm gì khi nghi ngờ dịch sai

Khi có nghi ngờ về độ chính xác của phiên dịch, điều quan trọng là ghi lại chứ không bỏ qua. Ở giai đoạn điều tra, hãy yêu cầu thêm, bớt, sửa đổi bản ghi lời khai; nếu vụ án thuộc diện phải ghi âm ghi hình, lập luận sau này có thể dựa trên chính bản ghi đó. Ở giai đoạn xét xử, có thể yêu cầu thay người phiên dịch hoặc đưa ra chứng minh về độ chính xác của phần dịch.

Điều 171 Bộ luật Hình sự Nhật Bản quy định xử phạt người phiên dịch đã tuyên thệ mà dịch gian dối. Quy định này nhắm vào hành vi cố ý, khác với sai sót do năng lực, nhưng nó cho thấy độ chính xác của phiên dịch là điều pháp luật bảo vệ.

Bản ghi lời khai còn được dùng trong thủ tục xuất nhập cảnh

Độ chính xác của phiên dịch không chỉ quan trọng cho kết quả vụ án hình sự. Bản ghi lời khai lập trong giai đoạn điều tra sau đó được dùng làm tài liệu trong thẩm tra vi phạm và thẩm vấn bằng lời của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh. Nếu một nội dung sai với sự thật được lưu lại, nó sẽ ảnh hưởng tới cả việc phán đoán căn cứ trục xuất.

Điều 24 mục 4 điểm ri của Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn quy định người bị tuyên hình phạt giam giữ (kōkinkei) chung thân hoặc trên 1 năm thuộc diện bị trục xuất, nhưng phần loại trừ đã loại bỏ trường hợp được hưởng án treo toàn phần. Trong khi đó, vi phạm pháp luật về ma túy thuộc Điều 24 mục 4 điểm chi, và ở đó phạt tiền, án treo hay miễn hình phạt đều là căn cứ trục xuất. Việc bạn đã khai điều gì và khai như thế nào tác động đồng thời lên cả hai phía.

Cách văn phòng chúng tôi xử lý

Tại văn phòng chúng tôi, luật sư Daisuke Matsumura trực tiếp thực hiện việc gặp thân chủ tại nơi tạm giam và các buổi làm việc. Về tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách các vụ việc liên quan đến người nước ngoài thường trực tại văn phòng; với các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, phiên dịch được sắp xếp theo từng vụ việc.

Về phương châm bào chữa, chúng tôi không xem một bản án cho hưởng án treo là kết quả đã đủ, mà đặt quyết định không truy tố làm mục tiêu ưu tiên hàng đầu. Vụ án hình sự và thủ tục xuất nhập cảnh được thiết kế như một chỉnh thể: vì bản ghi lời khai sẽ trở thành tài liệu của thủ tục xuất nhập cảnh, lời khai cần được sắp xếp ngay từ giai đoạn đầu với tầm nhìn về kết quả lưu trú. Chúng tôi cũng tranh luận về yếu tố cố ý và vô ý đối với việc có thuộc căn cứ trục xuất hay không. Buổi tư vấn đầu tiên miễn phí, và có thể liên hệ qua WeChat ID matsumura1119.

Thay lời kết

Người phiên dịch trong buổi hỏi cung không phải đồng minh cũng không phải đối thủ của bạn. Đó là một người thứ ba đảm nhận việc chuyển ngữ. Chính vì vậy, việc kiểm tra xem lời của mình có được ghi lại chính xác hay không phải do bản thân đương sự và luật sư làm. Khi phần đọc lại khiến bạn thấy có gì đó không đúng, hãy nói ra ngay lúc ấy: đó là lớp phòng vệ vững nhất cho những thủ tục về sau. Bài viết này chỉ là giải thích mang tính khái quát; với vụ việc cụ thể, xin hãy trao đổi trực tiếp với luật sư.

Tác giả

Daisuke Matsumura, luật sư (bengoshi)
Thành viên Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019)
Funado International Law Office (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, Takada 3-4-10, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực trọng tâm là bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục xuất nhập cảnh, chủ yếu cho thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc. Thành quả đã đạt được bao gồm bản án tuyên vô tội trong vụ vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo có tổ chức, và việc xin được cho phép lưu trú đặc biệt trong vụ việc được coi là khó.

Funado International Law Office
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119

Bản tiếng Nhật của bài viết này: https://matsumura-lawoffice.jp/blog/detail/2026099290/