Hồ sơ bị công ty phái cử hoặc môi giới sửa đổi: người lao động và doanh nghiệp tiếp nhận phải làm gì

Có một tình huống lặp đi lặp lại trong các buổi tư vấn của chúng tôi: người lao động chỉ biết rằng hồ sơ mang tên mình đã bị sửa đổi khi cơ quan quản lý xuất nhập cảnh bắt đầu điều tra. Bằng cấp, kinh nghiệm làm việc, giấy xác nhận số dư tài khoản, giấy đồng ý của gia đình, tất cả đều do công ty phái cử hoặc môi giới chuẩn bị, và bản thân đương sự chưa từng đọc qua.

Vấn đề nằm ở chỗ: ngay cả khi đương sự không biết gì về việc sửa đổi đó, tư cách lưu trú vẫn có thể bị ảnh hưởng, và doanh nghiệp tiếp nhận cũng không thể đứng ngoài. Bài viết này trình bày mối liên hệ giữa hồ sơ sai lệch với việc hủy tư cách lưu trú và trách nhiệm hình sự, phạm vi trách nhiệm của doanh nghiệp, và những khả năng cứu xét còn lại.

Tư cách lưu trú có được bằng khai báo gian dối có thể bị hủy bỏ

Điều cần nắm trước hết là Điều 22-4 Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn (nhập quản pháp) coi việc có được tư cách lưu trú bằng thủ đoạn gian dối hoặc bất chính là căn cứ hủy bỏ. Tuy nhiên, kết luận không được rút ra chỉ từ việc hồ sơ khác với sự thật: mức độ tham gia và nhận thức của chính đương sự đều được xem xét. Cho mượn tên, ký vào giấy mà không đọc nội dung, hay chủ động cung cấp thông tin sai, đó là những mức độ khác nhau và cần được tách bạch bằng chứng cứ cụ thể.

Theo thống kê năm Reiwa 7 (2025) của Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú Nhật Bản, có 1.446 trường hợp bị hủy tư cách lưu trú, trong đó công dân Việt Nam chiếm 947 trường hợp. Đây không phải là một chế tài hiếm gặp, mà là một chế độ đang được vận hành trên thực tế.

Không phải mọi vấn đề hồ sơ đều trở thành vụ án hình sự

Hành vi có được tư cách lưu trú bằng thủ đoạn gian dối là đối tượng bị xử phạt, nhưng việc có khởi tố hay không phụ thuộc vào mức độ tham gia của đương sự và tình trạng chứng cứ. Ngược lại, việc tàng trữ, cung cấp hay tiếp nhận thẻ lưu trú giả được quy định tại Điều 73-6 và Điều 73-7 của luật nói trên. Nếu chính hộ chiếu hoặc thẻ lưu trú là giả mạo, thì còn có thể phát sinh vấn đề nhập cảnh bất hợp pháp theo Điều 70 khoản 1 mục 1, với hình phạt giam giữ (kōkinkei) đến 3 năm hoặc phạt tiền đến 3 triệu yên.

Nói cách khác, nếu hồ sơ do môi giới lập ra và đương sự sang Nhật mà không được cho biết nội dung, thì trọng tâm của việc bào chữa là thu thập tài liệu chứng minh diễn biến đó. Lịch sử chuyển tiền, tin nhắn trao đổi, hợp đồng, biên nhận các khoản phí đã trả đều là chứng cứ rất khó thu thập về sau, nên cần được giữ lại càng sớm càng tốt.

Hình phạt hình sự phản chiếu lên tư cách lưu trú như thế nào

Ảnh hưởng của một bản án lên tư cách lưu trú thay đổi theo loại và mức hình phạt. Điều 24 mục 4 điểm ri quy định người bị tuyên hình phạt giam giữ (kōkinkei) chung thân hoặc trên 1 năm thuộc diện bị trục xuất, nhưng phần loại trừ của điều khoản này đã loại bỏ trường hợp được hưởng án treo toàn phần. Vì vậy, bản án cho hưởng án treo toàn bộ không thuộc điểm ri. Với án treo một phần, nếu phần phải thi hành từ 1 năm trở xuống thì cũng được loại trừ.

Trái lại, vi phạm pháp luật về ma túy thuộc Điều 24 mục 4 điểm chi, và ở đây thì phạt tiền, án treo hay miễn hình phạt đều dẫn tới căn cứ trục xuất. Tính chất rủi ro hoàn toàn khác nhau, nên thứ tự ưu tiên trong chiến lược bào chữa cũng phải thay đổi theo tính chất vụ việc. Dù thế nào, bản ghi lời khai lập trong giai đoạn điều tra hình sự sau đó sẽ được dùng làm tài liệu trong thủ tục thẩm tra vi phạm và thẩm vấn bằng lời của cơ quan xuất nhập cảnh.

Doanh nghiệp tiếp nhận cũng bị xem là một bên liên quan

Doanh nghiệp thường tự nhìn mình như bên bị lừa, nhưng cuộc điều tra của cơ quan xuất nhập cảnh không xuất phát từ cảm nhận chủ quan ấy. Nếu công việc thực tế nằm ngoài phạm vi tư cách lưu trú, Điều 73-2 về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp sẽ được đặt ra, với hình phạt giam giữ (kōkinkei) đến 5 năm hoặc phạt tiền đến 5 triệu yên, hoặc cả hai. Theo cấu trúc của khoản 2 điều này, doanh nghiệp muốn thoát trách nhiệm với lý do không biết thì phải tự chứng minh rằng việc không biết đó không do sơ suất của mình; nghĩa là mức độ kiểm tra khi tuyển dụng sẽ bị soi rất kỹ.

Ngoài ra, việc khai báo liên quan đến cơ quan, tổ chức tiếp nhận phải được thực hiện trong vòng 14 ngày theo Điều 19-16 và Điều 19-17. Hồ sơ ghi lại cách doanh nghiệp phản ứng sau khi phát hiện bất thường chính là tài liệu thể hiện thái độ của doanh nghiệp.

Khả năng cứu xét nằm ở hai hướng: lưu trú đặc biệt và lệnh xuất cảnh

Ngay cả khi sự việc đã đi theo hướng hủy tư cách lưu trú hoặc trục xuất, con đường vẫn chưa khép lại. Điều 50 quy định về cho phép lưu trú đặc biệt: khoản 2 trao quyền nộp đơn cho người đang bị thu dung theo lệnh thu dung hoặc người được quyết định áp dụng biện pháp giám sát, còn khoản 3 nói rõ rằng sau khi lệnh trục xuất đã được ban hành thì không thể nộp đơn nữa. Các yếu tố được cân nhắc được luật hóa tại khoản 5, gồm lý do mong muốn được lưu trú, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, hoàn cảnh dẫn đến việc lưu trú tại Nhật Bản, thời gian lưu trú và các yếu tố khác. Việc bị môi giới lừa dối chính là hoàn cảnh dẫn đến việc lưu trú, và cần được trình bày đúng chỗ này. Nếu không được chấp thuận, khoản 10 buộc phải cấp văn bản có ghi lý do; hướng dẫn hiện hành là bản sửa đổi tháng 6 năm 2024.

Hướng còn lại là lệnh xuất cảnh theo Điều 24-3, dành cho người tự nguyện trình diện với ý định rời Nhật Bản sớm, không thuộc căn cứ trục xuất nào khác ngoài cư trú quá hạn, chưa từng bị trục xuất hay từng rời Nhật theo lệnh xuất cảnh, và được cho là chắc chắn sẽ rời đi ngay. Người rời Nhật theo cách này chịu thời hạn cấm nhập cảnh 1 năm theo Điều 5 khoản 1 mục 9-2, khác hẳn với 1 năm, 5 năm hoặc 10 năm theo các điểm i, ro, ha của mục 9 áp dụng cho trường hợp bị trục xuất.

Ba hiểu lầm thường gặp

Thứ nhất: vì tôi không biết nên sẽ không có chuyện gì xảy ra. Nhận thức đúng là điểm tranh chấp quan trọng, nhưng nếu không đưa ra được tài liệu chứng minh, thủ tục sẽ tiến hành trên giả định rằng đương sự có biết.

Thứ hai: chỉ cần tố cáo môi giới là giữ được tư cách lưu trú. Hợp tác với cơ quan điều tra có thể là tình tiết có lợi, nhưng tự nó không làm dừng thủ tục hủy bỏ.

Thứ ba: doanh nghiệp là nạn nhân nên không phải chịu trách nhiệm. Sự thiếu sót trong quy trình kiểm tra bị đánh giá như vấn đề của chính doanh nghiệp.

Cách văn phòng chúng tôi xử lý

Tại văn phòng chúng tôi, luật sư Daisuke Matsumura trực tiếp thực hiện việc gặp thân chủ tại nơi tạm giam và các buổi làm việc. Về tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch chuyên trách các vụ việc liên quan đến người nước ngoài thường trực tại văn phòng; với các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, phiên dịch được sắp xếp theo từng vụ việc.

Về phương châm bào chữa, chúng tôi không xem một bản án cho hưởng án treo là kết quả đã đủ, mà đặt quyết định không truy tố làm mục tiêu ưu tiên hàng đầu. Vụ án hình sự và thủ tục xuất nhập cảnh được thiết kế như một chỉnh thể, bởi bản ghi lời khai sẽ trở thành tài liệu cho thẩm tra vi phạm và thẩm vấn bằng lời; vì vậy lời khai cần được sắp xếp ngay từ giai đoạn đầu với tầm nhìn về kết quả lưu trú. Chúng tôi cũng xem xét tranh luận về yếu tố cố ý và vô ý ngay đối với việc có thuộc căn cứ trục xuất hay không. Buổi tư vấn đầu tiên miễn phí, và có thể liên hệ qua WeChat ID matsumura1119.

Lời cuối

Trong những vụ việc liên quan đến hồ sơ bị sửa đổi, người lao động thường bị đặt vào vị trí bất lợi nhất, nhưng đồng thời cũng thường còn lại nhiều dấu vết chứng minh diễn biến thật. Việc sớm phân định rạch ròi đâu là hành vi của mình và đâu là hành vi của người khác sẽ quyết định cả kết quả hình sự lẫn kết quả về lưu trú. Bài viết này chỉ là giải thích mang tính khái quát; với vụ việc cụ thể, xin hãy trao đổi trực tiếp với luật sư.

Tác giả

Daisuke Matsumura, luật sư (bengoshi)
Thành viên Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019)
Funado International Law Office (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, Takada 3-4-10, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực trọng tâm là bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục xuất nhập cảnh, chủ yếu cho thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc. Thành quả đã đạt được bao gồm bản án tuyên vô tội trong vụ vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thu lợi), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo có tổ chức, và việc xin được cho phép lưu trú đặc biệt trong vụ việc được coi là khó.

Funado International Law Office
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119

Bản tiếng Nhật của bài viết này: https://matsumura-lawoffice.jp/blog/detail/2026099278/