Thực tập sinh bỏ trốn: nghĩa vụ báo cáo của nghiệp đoàn và công ty tiếp nhận

Có hai nhóm người tìm thông tin về chủ đề này, và họ lo những điều khác nhau. Nhóm thứ nhất là nghiệp đoàn quản lý và công ty tiếp nhận: phải báo cho ai, trong bao lâu, báo rồi có bị đánh giá xấu không. Nhóm thứ hai là chính thực tập sinh và gia đình ở Việt Nam: bỏ ra ngoài rồi thì tư cách lưu trú còn hay mất, có còn đường quay lại hợp pháp không.

Theo số liệu sơ bộ năm Reiwa 7 của Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú, số thực tập sinh kỹ năng bỏ trốn là 3.950 người, trong đó người mang quốc tịch Việt Nam là 2.593 người, chiếm 65,6%. Cũng theo cơ quan này trong năm Reiwa 7, có 1.446 trường hợp bị hủy tư cách lưu trú, riêng diện thực tập kỹ năng là 973 trường hợp.

Bài viết trả lời cả hai nhóm câu hỏi trên: quy trình báo cáo từ thời điểm nghi ngờ có người bỏ trốn, rủi ro xử phạt hành chính và hình sự nếu không báo, và điều gì xảy ra với tư cách lưu trú của chính người đã rời đi.

Có hai hệ thống báo cáo, không phải một

Điểm cần nắm trước tiên là khi thực tập sinh bỏ trốn, phải xử lý song song hai hệ thống: báo cáo cho Tổ chức Thực tập kỹ năng người nước ngoài và khai báo cho Cục Quản lý xuất nhập cảnh.

Hệ thống thứ nhất thuộc về chế độ thực tập kỹ năng. Khi không thể tiếp tục chương trình thực tập như kế hoạch, phải lập giấy báo khó khăn trong việc thực hiện thực tập kỹ năng (技能実習実施困難時届出書) và nộp cho Tổ chức Thực tập kỹ năng người nước ngoài, thường gọi tắt là OTIT. Trong mô hình quản lý qua nghiệp đoàn, công ty tiếp nhận báo cho nghiệp đoàn, và nghiệp đoàn nộp cho OTIT. Nội dung giấy báo gồm lý do khiến việc thực tập không thể tiếp tục, diễn biến và thời điểm phát hiện, tình hình tư vấn hỗ trợ trước đó và các biện pháp đã áp dụng.

Hệ thống thứ hai thuộc Luật Nhập cư. Điều 19-17 quy định nghĩa vụ khai báo liên quan đến việc tiếp nhận đặt lên phía cơ quan, tổ chức nơi người nước ngoài trực thuộc, còn Điều 19-16 quy định nghĩa vụ khai báo của chính người nước ngoài. Việc thực tập sinh rời khỏi tổ chức tiếp nhận là một sự kiện thuộc diện phải khai báo từ phía tổ chức. Thời hạn cơ bản là trong vòng 14 ngày, tính từ ngày xác nhận sự việc.

Bắt đầu hành động từ thời điểm nào

Không cần chờ đến khi khẳng định chắc chắn là bỏ trốn. Ngược lại, chính hồ sơ ứng phó từ lúc phát hiện mất liên lạc mới là thứ quyết định đánh giá về sau.

• Liên hệ qua điện thoại, mạng xã hội, người ở cùng phòng và các thực tập sinh đồng hương; ghi lại thời điểm và kết quả từng lần
• Kiểm tra ký túc xá với sự chứng kiến của nhiều người: đồ đạc cá nhân, sổ ngân hàng, thẻ cư trú còn hay đã mang đi; lập biên bản
• Báo ngay cho nghiệp đoàn quản lý, không tự quyết định một mình
• Nếu có dấu hiệu liên quan đến tội phạm, trình báo cảnh sát; giai đoạn đầu rất khó phân biệt bỏ trốn với sự cố
• Bắt tay lập giấy báo khó khăn trong việc thực hiện thực tập và nộp cho OTIT
• Xác định mốc thời hạn khai báo với Cục Nhập cư và nộp đúng hạn

Điều quan trọng là những ghi chép đó sẽ trở thành chính nội dung của giấy báo. Nếu không lưu lại dấu vết nào cho thấy đã cố gắng liên lạc, phía tiếp nhận dễ bị đánh giá là đã bỏ mặc tình hình.

Không báo cáo thì hậu quả ra sao

Bản thân việc chậm hoặc không báo cáo đã bị coi là khiếm khuyết trong hệ thống tiếp nhận. Nghiệp đoàn quản lý có thể bị thu hồi giấy phép hoặc bị yêu cầu cải thiện; công ty tiếp nhận có thể bị hủy chứng nhận kế hoạch thực tập. Khi chứng nhận bị hủy, vấn đề không dừng ở một người đã bỏ đi mà ảnh hưởng đến toàn bộ việc tiếp nhận những thực tập sinh còn lại.

Nghiêm trọng hơn, nếu phía tiếp nhận biết thực tập sinh đã bỏ trốn đang làm việc ở nơi khác mà vẫn để mặc, câu chuyện không dừng ở xử phạt hành chính. Điều 73-2 Luật Nhập cư về tội thúc đẩy lao động bất hợp pháp quy định hình phạt giam giữ (拘禁刑, kōkinkei) đến 5 năm hoặc phạt tiền đến 5 triệu yên, hoặc cả hai. Khoản 2 của điều này đặt gánh nặng phản chứng lên người bị cáo buộc: muốn viện lý do không biết, chính họ phải chứng minh việc không biết đó là không có lỗi. Chỉ nói rằng tôi không biết là chưa đủ.

Tư cách lưu trú của người đã bỏ đi

Nhìn từ phía thực tập sinh, việc rời khỏi nơi thực tập dẫn thẳng đến nguy cơ mất tư cách lưu trú. Điều 22-4 Luật Nhập cư quy định việc cư trú mà không thực hiện hoạt động tương ứng với tư cách lưu trú của mình trong thời gian từ 3 tháng trở lên là căn cứ hủy tư cách lưu trú. Giữ tư cách thực tập kỹ năng nhưng không còn thực tập, tình trạng đó kéo dài thì sẽ tiến gần đến điều kiện này. Trường hợp có lý do chính đáng thì được loại trừ, nhưng lý do đó có chính đáng hay không do cơ quan nhập cư đánh giá theo từng vụ việc.

Khi tư cách lưu trú bị hủy, hoặc khi thời hạn lưu trú hết, người đó rơi vào diện cư trú quá hạn theo Điều 24 khoản 4 mục Ro. Nếu đi làm ở nơi khác sau khi rời đi thì thêm vấn đề hoạt động ngoài tư cách. Điểm hay bị bỏ sót là thủ tục hình sự và thủ tục nhập cư chạy trên hai đường độc lập. Dù được đình chỉ truy tố về mặt hình sự, việc thẩm tra vi phạm bên nhập cư vẫn tiến hành, và biên bản lời khai lập trong giai đoạn hình sự sẽ được dùng làm tài liệu cho thẩm tra vi phạm và phiên điều trần. Nếu lý do rời đi là bị nợ lương hay bị đối xử không đúng, thì việc những tình tiết đó được ghi lại thế nào ngay từ giai đoạn đầu sẽ ảnh hưởng đến đánh giá khi xin giấy phép lưu trú đặc biệt sau này.

Ba hiểu lầm phổ biến ở phía tiếp nhận

Thứ nhất, nhiều nơi nghĩ rằng báo cáo thì công ty bị đánh giá xấu nên im lặng sẽ tốt hơn. Thực tế, việc không báo cáo mới bị đánh giá nặng hơn. Điều được nhìn vào không phải là đã có người bỏ trốn, mà là đã ứng xử ra sao sau đó.

Thứ hai, có công ty cho rằng đã báo cho nghiệp đoàn là hết trách nhiệm. Trong mô hình quản lý qua nghiệp đoàn, nghiệp đoàn thường là đầu mối, nhưng công ty tiếp nhận vẫn phải tự lập và lưu giữ hồ sơ, và vẫn phải giải trình khi được hỏi.

Thứ ba, có ý kiến rằng người đó tự nói muốn nghỉ và hai bên đã thỏa thuận nên không phải là bỏ trốn. Dù nghỉ theo thỏa thuận, sự thật là chương trình thực tập không thể tiếp tục, và nghĩa vụ báo cáo vẫn phát sinh. Có thỏa thuận hay không là chuyện khác với có phải báo cáo hay không.

Văn phòng chúng tôi hỗ trợ như thế nào

Tại Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado, luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp thực hiện việc tiếp xúc trong trại tạm giam và các buổi làm việc. Với tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch viên chuyên trách thường trực; với các ngôn ngữ khác, bao gồm tiếng Việt, chúng tôi sắp xếp phiên dịch viên tùy theo từng vụ việc.

Với các vụ việc từ phía doanh nghiệp tiếp nhận, chúng tôi xác định sớm nên đặt trọng tâm vào thủ tục hành chính hay thủ tục hình sự. Khi có khả năng chuyển thành vụ án hình sự, chúng tôi không coi án treo là đủ mà đặt mục tiêu ưu tiên hàng đầu là quyết định không truy tố. Với thực tập sinh, chúng tôi thiết kế vụ án hình sự và thủ tục nhập cư như một thể thống nhất, và tranh luận cả về yếu tố cố ý, lỗi trong việc có thuộc diện bị trục xuất hay không. Lần tư vấn đầu tiên miễn phí. Liên hệ qua WeChat ID matsumura1119.

Lời kết

Cách xử lý trong đúng ngày nhận tin mất liên lạc sẽ được tái hiện lại vài tháng sau, trong giấy báo cáo và trong đánh giá của cơ quan quản lý. Ba thứ nên lưu ngay trong ngày hôm đó là: nhật ký liên lạc, biên bản kiểm tra ký túc xá, và ghi chép việc đã chia sẻ với nghiệp đoàn. Bài viết này chỉ mang tính giải thích chung; với vụ việc cụ thể, xin trao đổi trực tiếp với luật sư.

Người viết

Matsumura Daisuke / Luật sư
Thành viên Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Fuse Building, tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực trọng tâm là bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập cư, với thân chủ chủ yếu mang quốc tịch Trung Quốc. Đã có các kết quả như bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thương mại), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo có tổ chức, và giành được giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Funado International Law Office
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119

Bản tiếng Nhật của bài viết này: https://matsumura-lawoffice.jp/blog/detail/2026099256/