Chủ sử dụng lao động không kiểm tra thẻ cư trú thật giả: trách nhiệm pháp lý tại Nhật

Nhiều chủ doanh nghiệp người Việt tại Nhật Bản đang điều hành quán ăn, công ty xây dựng, công ty phái cử hoặc cửa hàng bán lẻ. Khi tuyển một đồng hương, việc thường làm là xin bản photo thẻ cư trú, nhìn qua mục tư cách lưu trú rồi cất vào hồ sơ. Cảm giác là đã kiểm tra rồi.

Nhưng khi cảnh sát hoặc Cục Quản lý xuất nhập cảnh vào cuộc, câu hỏi họ đặt ra không phải là bạn có nhìn thẻ hay không, mà là bạn đã xác minh tấm thẻ đó là thật bằng cách nào. Theo thống kê của Cảnh sát Nhật Bản năm Reiwa 7, trong 3.349 người bị bắt giữ vì vi phạm Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn, có 191 người liên quan đến việc tàng trữ thẻ cư trú giả. Thẻ giả đang thực sự lưu hành.

Bài viết này trình bày ba điều: cách xác minh thẻ cư trú đúng chuẩn, trách nhiệm hình sự của người sử dụng lao động, và điểm quan trọng nhất đối với chủ doanh nghiệp là người nước ngoài — hành vi này ảnh hưởng trực tiếp đến tư cách lưu trú của chính bạn.

Không phải nhìn thẻ mà phải đọc chip IC

Mức độ xác minh được yêu cầu hiện nay là đọc chip IC, không phải nhìn mặt thẻ. Thẻ cư trú (在留カード, zairyū kādo) có gắn chip IC lưu đúng những thông tin in trên mặt thẻ. Cục Quản lý xuất nhập cảnh cung cấp miễn phí ứng dụng đọc thẻ cư trú (在留カード等読取アプリケーション), cho phép dùng điện thoại thông minh hoặc đầu đọc thẻ trên máy tính để đọc dữ liệu trong chip và so sánh với nội dung in trên thẻ.

Phần lớn thẻ giả mô phỏng rất tinh vi phần in ấn và hình ảnh phản quang, nhưng chip bên trong hoặc không phản hồi, hoặc chứa dữ liệu không khớp. Nếu không đọc được chip, hoặc họ tên, ngày sinh, tư cách lưu trú, thời hạn lưu trú đọc ra không trùng với mặt thẻ, hãy dừng ngay quy trình tuyển dụng và hỏi rõ người lao động.

Ngoài ra còn có hệ thống tra cứu thông tin thẻ cư trú đã mất hiệu lực do Cục công bố. Hai việc này có mục đích khác nhau: một bên xác minh thẻ là thật, một bên xác minh thẻ còn hiệu lực. Nên làm cả hai.

Điều 73-2 và nghĩa vụ tự chứng minh là mình không có lỗi

Người sử dụng lao động cho người nước ngoài không có tư cách làm việc sẽ bị xử lý theo Điều 73-2 Luật Nhập cư về tội thúc đẩy lao động bất hợp pháp, với mức hình phạt là hình phạt giam giữ (拘禁刑, kōkinkei) đến 5 năm hoặc phạt tiền đến 5 triệu yên, hoặc cả hai.

Điều đặc biệt quan trọng nằm ở khoản 2 của điều luật này. Theo khoản 2, muốn được miễn trách nhiệm với lý do không biết đó là lao động bất hợp pháp, chính người bị cáo buộc phải đưa ra được căn cứ cho thấy việc không biết đó là không có lỗi. Đây không phải cấu trúc thông thường trong tố tụng hình sự, nơi công tố viên phải chứng minh cố ý. Ở đây, gánh nặng phản chứng nằm về phía chủ doanh nghiệp.

Những lý do như tôi chỉ nhìn bằng mắt, tôi có photo nhưng không đọc chip, hoặc một người quen bảo đảm nên tôi tin, rất khó được đánh giá là không có lỗi. Ngược lại, nếu bạn đã đọc chip bằng ứng dụng và lưu lại kết quả có ghi ngày tháng, đó là chứng cứ cụ thể để lập luận rằng bạn đã làm đủ những gì cần làm.

Điều then chốt với chủ doanh nghiệp người nước ngoài: tư cách lưu trú

Với chủ doanh nghiệp là người nước ngoài, hậu quả xuất hiện trước cả khi có bản án hình sự. Điều 24 khoản 3-4 Luật Nhập cư quy định người thực hiện hành vi thúc đẩy lao động bất hợp pháp là đối tượng của thủ tục trục xuất, và điều khoản này chỉ đòi hỏi hành vi, không đòi hỏi phải có xử phạt hình sự.

Nói cách khác, ngay cả khi được đình chỉ truy tố, thậm chí ngay cả khi không bị khởi tố, nếu cơ quan quản lý xuất nhập cảnh trong quá trình thẩm tra vi phạm kết luận rằng hành vi thúc đẩy lao động bất hợp pháp đã xảy ra, bạn vẫn có thể bị đưa vào thủ tục trục xuất. Cùng một vụ việc, với chủ doanh nghiệp người Nhật thì kết thúc ở phần hình sự; với chủ doanh nghiệp người Việt thì có thể kéo theo mất tư cách lưu trú. Đây là sự bất đối xứng mà mọi chủ doanh nghiệp người nước ngoài cần ý thức rõ.

Với người đang có tư cách Kinh doanh - Quản lý (経営・管理), bản thân việc bị vướng vào một vụ án hình sự cũng được xem xét như vấn đề về hạnh kiểm khi gia hạn thời hạn lưu trú lần tới. Thủ tục hình sự và thủ tục nhập cư chạy song song, nhưng biên bản lời khai lập trong giai đoạn hình sự sẽ được dùng làm tài liệu trong thẩm tra vi phạm và phiên điều trần. Bạn khai gì và khai như thế nào ở đồn cảnh sát sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tư cách lưu trú của bạn.

Lưu hồ sơ kiểm tra: cần lưu gì và lưu thế nào

Mục đích của việc lưu hồ sơ là để sau này có thể chứng minh một cách khách quan rằng bạn đã kiểm tra đầy đủ. Hãy đưa các bước sau vào quy trình tuyển dụng cố định của công ty.

• Sao chụp cả hai mặt thẻ cư trú và ghi rõ ngày sao chụp
• Đọc chip IC bằng ứng dụng và lưu ảnh màn hình kết quả, hoặc lập biên bản ghi ngày giờ, người thực hiện và kết quả đọc
• Ghi ngày hết hạn lưu trú vào sổ quản lý và đặt mốc nhắc kiểm tra việc gia hạn
• Xác nhận có hay không giấy phép hoạt động ngoài tư cách và ghi lại nội dung cùng giới hạn số giờ
• Quy định sẵn trong nội bộ ai là người quyết định khi phát sinh nghi ngờ về khả năng làm việc hợp pháp

Khi tuyển du học sinh làm thêm, cần quản lý cả thời gian làm việc ở nơi khác. Chỉ nhìn số giờ tại công ty mình thì vẫn có thể xảy ra tình trạng tổng số giờ vượt quá phạm vi giấy phép hoạt động ngoài tư cách.

Ba hiểu lầm thường gặp

Thứ nhất, nhiều người nghĩ rằng vì tiếp nhận lao động qua công ty phái cử hoặc qua hợp đồng khoán việc nên công ty mình không liên quan. Nếu trên thực tế bạn là người cho họ làm việc, bạn vẫn có thể là chủ thể của hành vi thúc đẩy. Điều được xem xét không phải là hình thức hợp đồng mà là ai chỉ huy công việc.

Thứ hai, có người cho rằng người lao động nói mình có thẻ cư trú thì coi như xong. Điều 23 Luật Nhập cư quy định nghĩa vụ mang theo và xuất trình thẻ cư trú, nhưng đó là nghĩa vụ của cá nhân người nước ngoài, không thay thế nghĩa vụ xác minh của người sử dụng lao động.

Thứ ba, có ý kiến rằng tôi cũng là nạn nhân vì bị đưa thẻ giả. Cảm xúc đó dễ hiểu, nhưng theo cấu trúc của Điều 73-2 khoản 2, điều bị hỏi đến chính là việc bạn đã không xác minh đầy đủ. Là nạn nhân và không có lỗi là hai vấn đề khác nhau.

Văn phòng chúng tôi hỗ trợ như thế nào

Tại Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado, luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp thực hiện việc tiếp xúc trong trại tạm giam và các buổi làm việc. Đối với tiếng Trung, văn phòng có phiên dịch viên chuyên trách thường trực; đối với các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, chúng tôi sắp xếp phiên dịch viên tùy theo từng vụ việc.

Trong các vụ liên quan đến thúc đẩy lao động bất hợp pháp, chúng tôi không coi việc nhận án treo là đủ, mà đặt mục tiêu ưu tiên hàng đầu là đạt được quyết định không truy tố. Đồng thời, khi thân chủ là người nước ngoài, chúng tôi thiết kế vụ án hình sự và thủ tục nhập cư như một thể thống nhất, vì biên bản lời khai trong giai đoạn hình sự sẽ trở thành tài liệu cho thẩm tra vi phạm và phiên điều trần, nên phải tính đến việc tranh luận về yếu tố cố ý và lỗi ngay từ giai đoạn hình sự. Lần tư vấn đầu tiên miễn phí. Có thể liên hệ qua WeChat ID matsumura1119.

Lời kết

Việc xác minh thẻ cư trú trông giống một thủ tục hành chính nhỏ, nhưng thực chất là phòng tuyến bảo vệ công ty và bảo vệ chính tư cách lưu trú của bạn. Chỉ cần đưa hai bước là đọc chip và lưu hồ sơ vào quy trình tuyển dụng, khả năng phản chứng về sau đã khác hẳn. Bài viết này là giải thích mang tính chung; với từng vụ việc cụ thể, xin vui lòng trao đổi trực tiếp với luật sư.

Người viết

Matsumura Daisuke / Luật sư
Thành viên Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Fuse Building, tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)
Lĩnh vực trọng tâm là bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập cư, với thân chủ chủ yếu mang quốc tịch Trung Quốc. Đã có các kết quả như bản án vô tội trong vụ vi phạm Luật Kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích thương mại), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo có tổ chức, và giành được giấy phép lưu trú đặc biệt trong những vụ được coi là khó.

Funado International Law Office
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119

Bản tiếng Nhật của bài viết này: https://matsumura-lawoffice.jp/blog/detail/2026099254/