Ngày tuyên án tại Nhật Bản: án giam và án treo khác nhau thế nào về việc bị bắt giữ

Ngày tuyên án là buổi làm việc ngắn nhất trong toàn bộ quá trình tố tụng đã kéo dài nhiều tháng. Thời gian để thẩm phán đọc phần quyết định của bản án nhiều lắm cũng chỉ vài chục giây. Nhưng chính trong vài chục giây đó, việc bị cáo được về nhà ngay hôm ấy hay bị đưa thẳng từ phòng xử sang cơ sở giam giữ đã được định đoạt.

Người nhà ngồi ở hàng ghế dự thính thường hỏi chúng tôi rằng ngày tuyên án nên mang theo gì, ai sẽ nhận đồ đạc, và liệu người thân có bị dẫn đi ngay tại chỗ hay không. Án giam và án treo dẫn tới hai kết cục hoàn toàn khác nhau về việc bị bắt giữ, và việc có kháng cáo hay không lại mở ra một chặng tiếp theo nữa.

Tại phiên tuyên án, tòa làm những gì

Trong ngày tuyên án, tòa chỉ đọc phần quyết định và tóm tắt lý do của bản án, không xem xét thêm chứng cứ mới. Thẩm phán đọc phần quyết định trước, sau đó giải thích những lý do chính. Trong các vụ án cần phiên dịch, phần này cũng được dịch nối tiếp từng đoạn. Bị cáo không thông thạo tiếng Nhật được chỉ định người phiên dịch và không phải chịu chi phí đó, căn cứ là Điều 175 Bộ luật Tố tụng Hình sự Nhật Bản và Điều 14 khoản 3 mục (f) Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị.

Điểm cần nghe cho kỹ rất đơn giản. Sau khi thẩm phán nêu số năm của hình phạt giam giữ (kōkinkei, tiếng Nhật là 拘禁刑), hãy chú ý xem có tiếp theo câu cho hưởng án treo toàn bộ hình phạt hay không. Sự có mặt hay vắng mặt của câu đó quyết định số phận của việc bị bắt giữ ngay trong ngày. Sau khi tuyên án, thẩm phán còn thông báo về quyền kháng cáo, nên hãy nhờ người phiên dịch xác nhận lại phần thông báo này.

Nếu là án treo, bị cáo được trả tự do ngay trong ngày

Khi tòa tuyên án treo toàn bộ hình phạt, lệnh tạm giam mất hiệu lực và bị cáo được trả tự do ngay trong ngày hôm đó. Người đang bị tạm giam sẽ được đưa trở lại cơ sở giam giữ một lần nữa, nhận lại đồ đạc đã bị lưu giữ, rồi ra ngoài sau vài tiếng. Vì vậy, nếu gia đình muốn đón, không nên đứng đợi ngay khi phiên tòa kết thúc mà nên tính đến khoảng thời gian làm thủ tục.

Tuy nhiên, với người nước ngoài, được trả tự do không có nghĩa là mọi việc đã xong. Nếu cơ quan chức năng cho rằng có nghi ngờ thuộc diện bị trục xuất, có trường hợp cán bộ Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú đã chờ sẵn ngay khi người đó được thả. Phần sau của bài viết sẽ nói rõ điểm này.

Nếu là án giam thì việc tạm giam và tại ngoại ra sao

Khi tòa tuyên án giam thực tế, việc tại ngoại chấm dứt hiệu lực và về nguyên tắc người bị kết án bị bắt giữ ngay tại chỗ. Tiền bảo lãnh tại ngoại sẽ được hoàn lại sau nếu trong thời gian tại ngoại không vi phạm điều kiện, nhưng bản thân con người thì bị đưa vào giam trước đã. Chính vì thế mà trong ngày tuyên án cần chuẩn bị trước: gửi lại quần áo và thuốc thường dùng cho người nhà, thống nhất ai giữ điện thoại và tài sản có giá trị.

Với người vốn đã bị tạm giam cho đến ngày tuyên án thì việc tạm giam tiếp tục như cũ. Khi bản án có hiệu lực, việc thi hành hình phạt bắt đầu tại trại giam. Ngày tuyên án không phải là điểm cuối, mà là cửa vào của hai chặng tiếp theo: thi hành hình phạt và thủ tục quản lý lưu trú.

Kháng cáo thì việc bị giam giữ thay đổi thế nào

Kháng cáo không tự động chấm dứt việc bị giam giữ theo bản án giam. Thời hạn kháng cáo là 14 ngày kể từ ngày hôm sau ngày tuyên án, rất ngắn, và đơn kháng cáo phải nộp trong thời hạn đó. Kháng cáo làm cho bản án chưa có hiệu lực, nhưng thông thường việc tạm giam vẫn tiếp tục.

Ở cấp phúc thẩm vẫn có thể xin tại ngoại. Chỉ có điều, sau khi cấp sơ thẩm đã đưa ra phán quyết án giam thực tế, đơn xin tại ngoại thường được xem xét dè dặt hơn giai đoạn trước. Cần chuẩn bị trước rằng tòa sẽ đòi hỏi chứng minh cụ thể hơn về việc không có nguy cơ bỏ trốn và về sự ổn định của nơi cư trú.

Một điểm cần đặc biệt lưu ý là việc từ bỏ quyền kháng cáo. Có người muốn bản án sớm có hiệu lực để sớm vào trại và sớm ra, nên đề nghị từ bỏ quyền này. Nhưng khi đã từ bỏ thì không rút lại được. Với người nước ngoài, mức hình phạt đã có hiệu lực chính là yếu tố chi phối kết quả của thủ tục quản lý lưu trú, nên quyết định từ bỏ chỉ nên đưa ra sau khi đã cân nhắc cả tác động sang phía xuất nhập cảnh.

Bản án tác động đến tư cách lưu trú ra sao

Án giam hay án treo không chỉ là chuyện lượng hình, mà còn là ranh giới phân định có thuộc diện bị trục xuất hay không. Điều 24 khoản 4 mục (ri) Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn (nhập quản pháp) quy định người bị tuyên hình phạt giam giữ chung thân hoặc trên 1 năm thuộc diện bị trục xuất, nhưng có phần trừ ở cuối điều luật: trường hợp được hưởng án treo toàn bộ thì không thuộc diện này. Trường hợp án treo một phần, nếu phần phải chấp hành thực tế không quá 1 năm thì cũng được loại trừ. Cách giải thích cho rằng án treo vẫn luôn thuộc diện bị trục xuất là không chính xác.

Tuy nhiên, điều này không áp dụng cho các vụ án ma túy. Điều 24 khoản 4 mục (chi) quy định người nhận bản án có tội theo các luật về ma túy, cần sa, thuốc phiện, ma túy đá thuộc diện bị trục xuất, và dù chỉ bị phạt tiền, được hưởng án treo hay được miễn hình phạt thì vẫn thuộc diện đó. Vì phần dẫn của mục (ri) ghi rõ là ngoài những người nêu tại các mục từ (ni) đến (chi), nên các vụ ma túy nằm ngoài phạm vi của mục (ri) ngay từ đầu. Theo Sách trắng về tội phạm năm Reiwa 6 của Bộ Tư pháp Nhật Bản, tỷ lệ được hưởng án treo toàn bộ là 84,2 phần trăm với các vụ cần sa và 36,0 phần trăm với các vụ ma túy đá, nhưng con số đó không đồng nghĩa với sự an toàn của tư cách lưu trú.

Ngoài ra, Điều 24 khoản 4 mục 2 áp dụng cho người bị tuyên hình phạt giam giữ về một số tội nghiêm trọng như cướp tài sản, hành vi tình dục không có sự đồng thuận, gây chết người hoặc thương tích do lái xe nguy hiểm (Điều 2 và Điều 6 khoản 1 Luật xử phạt hành vi lái xe gây chết người và thương tích), khi người đó đang lưu trú với tư cách thuộc Bảng phụ lục số 1. Khi đã thuộc diện bị trục xuất, chỗ dựa còn lại là giấy phép lưu trú đặc biệt. Điều 50 khoản 5 quy định các yếu tố phải cân nhắc gồm lý do mong muốn được lưu trú, quan hệ gia đình, hạnh kiểm, hoàn cảnh dẫn đến việc cư trú tại Nhật, thời gian đã lưu trú và các tình tiết khác.

Gia đình có thể chuẩn bị gì trước ngày tuyên án

Những gì làm được trong chính ngày tuyên án là rất hạn chế. Chính vì vậy, phần chuẩn bị trước đó mới quyết định kết quả.

• Nếu có khả năng bị án giam, hãy thống nhất trước cách xử lý quần áo, thuốc thường dùng, kính mắt và tiền mặt
• Tập hợp sẵn thẻ lưu trú, hộ chiếu, hợp đồng lao động, tư cách lưu trú của các thành viên trong gia đình, tình hình học tập của con cái, là những tài liệu sẽ cần cho thủ tục xuất nhập cảnh sau này
• Thống nhất trước với luật sư về khung tiêu chí quyết định có kháng cáo hay không
• Nếu có khả năng thủ tục xuất nhập cảnh bắt đầu ngay sau khi được thả, hãy sắp xếp trước cách liên lạc trong ngày hôm đó
• Theo Điều 36 Công ước Viên về quan hệ lãnh sự, có thể yêu cầu thông báo cho cơ quan lãnh sự nước mình và xin gặp viên chức lãnh sự

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là chỉ cần xin được án treo thì tư cách lưu trú sẽ được giữ. Như đã nêu, trong các vụ ma túy, án treo vẫn thuộc Điều 24 khoản 4 mục (chi). Kết luận của vụ án hình sự và kết luận của thủ tục xuất nhập cảnh được đưa ra riêng rẽ.

Hiểu lầm phổ biến thứ hai là cứ kháng cáo thì sẽ được thả. Kháng cáo ngăn bản án có hiệu lực, nhưng không có tác dụng chấm dứt việc tạm giam. Ngược lại, phiên phúc thẩm kéo dài hơn sơ thẩm là chuyện không hiếm, nên cần cân nhắc luôn cả khả năng thời gian bị giam giữ bị kéo dài thêm.

Cách làm việc của văn phòng chúng tôi

Tại Văn phòng Luật quốc tế Funado, luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp đi gặp thân chủ trong trại và trực tiếp làm việc với gia đình. Về các vụ án của người nước ngoài, văn phòng có phiên dịch tiếng Trung chuyên trách thường trực, còn với các ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, chúng tôi thu xếp người phiên dịch tùy theo từng vụ việc.

Về phương châm bào chữa, chúng tôi xuất phát từ nhận định rằng chỉ một bản án treo thì vẫn chưa đủ, và đặt mục tiêu ưu tiên hàng đầu là quyết định không truy tố. Chúng tôi tính ngược từ những gì sẽ xảy ra trong ngày tuyên án để thiết kế vụ án hình sự và thủ tục xuất nhập cảnh như một thể thống nhất, bởi bản khai trong giai đoạn điều tra sẽ trở thành tài liệu mà cơ quan xuất nhập cảnh đọc ở khâu thẩm tra vi phạm và phiên điều trần bằng lời. Chúng tôi cũng giữ quan điểm tranh luận về yếu tố cố ý và lỗi vô ý ngay cả đối với việc có thuộc diện bị trục xuất hay không. Tư vấn lần đầu miễn phí, có thể liên hệ qua WeChat ID matsumura1119

Thay lời kết

Bản thân ngày tuyên án rất ngắn, nhưng những gì được xác định trong ngày đó thì tồn tại rất lâu. Án giam hay án treo, kháng cáo hay không, và bản án có hiệu lực chạm vào điều khoản trục xuất nào. Ba việc này gắn với nhau, và trên thực tế, nếu nghe xong bản án mới bắt đầu suy nghĩ thì 14 ngày của thời hạn kháng cáo là quá ngắn. Bài viết này chỉ là giải thích mang tính khái quát, với từng vụ việc cụ thể xin hãy trao đổi trực tiếp với luật sư.

Người viết

Matsumura Daisuke, luật sư
Thuộc Đoàn Luật sư Daiichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019)
Văn phòng Luật quốc tế Funado (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, Takada 3-4-10, quận Toshima, Tokyo)
Lĩnh vực tập trung chính là bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục quản lý xuất nhập cảnh, với thân chủ chủ yếu mang quốc tịch Trung Quốc. Đã có các kết quả như bản án tuyên vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát ma túy đá dạng tàng trữ nhằm mục đích thương mại, quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo có tổ chức, và xin được giấy phép lưu trú đặc biệt trong vụ việc được coi là khó.

Văn phòng Luật quốc tế Funado (Funado International Law Office)
Website: https://matsumura-lawoffice.jp/
WeChat ID: matsumura1119

Bản tiếng Nhật của bài viết này: https://matsumura-lawoffice.jp/blog/detail/2026099216/