Ở quá hạn visa (overstay) là gì? Giải thích dễ hiểu về trách nhiệm hình sự, giấy phép lưu trú đặc biệt và chế độ lệnh xuất cảnh

Ở quá hạn visa (overstay), tức là việc tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản sau khi thời hạn lưu trú đã hết, là vấn đề gây ra nhiều lo lắng không chỉ cho bản thân người trong cuộc mà còn cho cả gia đình họ. "Nếu cứ ở lại Nhật Bản như thế này thì có bị bắt không?", "Có bị xử lý hình sự không?", "Có bị buộc phải về nước không?" — đây là những băn khoăn mà nhiều người và gia đình họ đang gặp phải. Bài viết này, dựa trên kinh nghiệm thực tiễn, sẽ giải thích về vị trí pháp lý của việc ở quá hạn visa, nội dung trách nhiệm hình sự liên quan, cũng như cách lựa chọn giữa giấy phép lưu trú đặc biệt (zairyū tokubetsu kyoka, 在留特別許可) và chế độ lệnh xuất cảnh (shukkoku meirei seido, 出国命令制度) trong thủ tục quản lý xuất nhập cảnh.

Những điểm chính của bài viết

• Ở quá hạn visa (lưu trú bất hợp pháp, fuhō zanryū, 不法残留) là hành vi tiếp tục lưu trú sau khi thời hạn lưu trú đã hết, thuộc căn cứ trục xuất (taikyo kyōsei jiyū, 退去強制事由) quy định tại Điều 24 khoản 4 mục (b) Luật Kiểm soát Xuất nhập cảnh (Nyūkanhō, 入管法)
• Về trách nhiệm hình sự, pháp luật quy định mức hình phạt giam giữ (kōkinkei, 拘禁刑) tối đa 3 năm hoặc phạt tiền tối đa 3.000.000 yên (có thể áp dụng cả hai hình phạt cùng lúc), tuy nhiên tùy theo hoàn cảnh cụ thể, vụ việc cũng có thể không bị truy tố
• Việc tự mình đến trình diện và khai báo với cơ quan quản lý xuất nhập cảnh được xem là yếu tố tích cực khi xét duyệt giấy phép lưu trú đặc biệt
• Nếu đáp ứng một số điều kiện nhất định, người vi phạm có thể lựa chọn sử dụng chế độ lệnh xuất cảnh để về nước trong thời gian ngắn mà không bị tạm giữ
• Việc nên hướng đến giấy phép lưu trú đặc biệt hay lựa chọn lệnh xuất cảnh là vấn đề cần được đánh giá chuyên môn dựa trên hoàn cảnh cụ thể của từng trường hợp

Ở quá hạn visa là gì

Ở quá hạn visa là việc, sau khi thời hạn lưu trú ghi trên thẻ lưu trú (zairyū kādo, 在留カード) đã hết, người đó vẫn tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản mà không có tư cách lưu trú mới. Theo pháp luật Nhật Bản, hành vi này được gọi là "lưu trú bất hợp pháp" (fuhō zanryū, 不法残留) và thuộc căn cứ trục xuất được quy định tại Điều 24 khoản 4 mục (b) của Luật Kiểm soát Xuất nhập cảnh và Công nhận Người tị nạn (Nyūkoku Kanri oyobi Nanmin Nintei Hō, 出入国管理及び難民認定法, thường gọi tắt là Nyūkanhō, 入管法). Cần lưu ý rằng ngay cả những trường hợp không có ý định lưu trú bất hợp pháp ngay từ đầu — chẳng hạn như quên làm thủ tục gia hạn tư cách lưu trú, hoặc thủ tục thay đổi tư cách lưu trú không kịp hoàn tất trước thời hạn — cũng có thể rơi vào tình trạng này. Về mặt hình thức, chỉ cần quá thời hạn lưu trú dù chỉ một ngày cũng đã cấu thành hành vi ở quá hạn visa.

Trách nhiệm hình sự

Các trường hợp bị phát hiện

Việc ở quá hạn visa bị phát hiện qua nhiều nguồn khác nhau, chẳng hạn như: bị cảnh sát yêu cầu xuất trình thẻ lưu trú khi kiểm tra hành chính (shokumu shitsumon, 職務質問); bị nơi làm việc phát hiện tư cách lưu trú đã hết hạn khi kiểm tra và báo cáo lên cơ quan quản lý xuất nhập cảnh; bị phát hiện khi xác minh danh tính trong quá trình xử lý vi phạm giao thông hoặc tai nạn; bị phát hiện khi làm thủ tục kiểm tra xuất cảnh tại sân bay; hoặc trường hợp người đó tự mình đến trình diện và khai báo với cơ quan quản lý xuất nhập cảnh. Trong số các trường hợp trên, việc tự nguyện trình diện có ý nghĩa quan trọng đối với thủ tục quản lý xuất nhập cảnh sau đó, như sẽ được trình bày ở phần dưới.

Thực tế về mức án

Điều 70 khoản 1 mục 5 Luật Kiểm soát Xuất nhập cảnh quy định rằng hành vi tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản sau khi thời hạn lưu trú đã hết mà không có lý do chính đáng sẽ bị xử phạt hình phạt giam giữ tối đa 3 năm hoặc phạt tiền tối đa 3.000.000 yên, hoặc bị áp dụng cả hai hình phạt cùng lúc. Tuy nhiên, việc vụ việc có thực sự bị truy tố hình sự hay không, cũng như mức độ nghiêm trọng của hình phạt, phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố như thời gian ở quá hạn visa dài hay ngắn, có vi phạm pháp luật khác hay không, hoàn cảnh bị phát hiện, và nhân thân của người vi phạm. Trong nhiều trường hợp chỉ đơn thuần là lưu trú bất hợp pháp, không kèm theo vi phạm pháp luật nào khác, và người đó tự nguyện đến trình diện, vụ việc có thể được xử lý theo hình thức hoãn truy tố (kiso yūyo, 起訴猶予, tức quyết định không truy tố — fukiso shobun, 不起訴処分), và thủ tục hình sự kết thúc tại đó. Ngược lại, nếu có thêm các vi phạm khác như làm việc bất hợp pháp, hoặc bị phát hiện qua đợt truy quét, khả năng bị truy tố chính thức và bị áp dụng hình phạt tiền hoặc hình phạt giam giữ có thời gian thử thách (án treo) sẽ tăng lên. Cần lưu ý rằng, bất kể kết quả của thủ tục hình sự như thế nào, thủ tục trục xuất theo Luật Kiểm soát Xuất nhập cảnh vẫn được tiến hành song song và độc lập, do đó không nên chỉ chú trọng đến kết quả của vụ án hình sự mà cần có sự chuẩn bị tính đến cả thủ tục quản lý xuất nhập cảnh.

Cách xử lý tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh

Vị trí của việc tự nguyện trình diện trong xét duyệt giấy phép lưu trú đặc biệt

Ngay cả khi thuộc căn cứ trục xuất, vẫn có chế độ cho phép Bộ trưởng Bộ Tư pháp (Hōmu Daijin, 法務大臣) đặc biệt cho phép lưu trú theo thẩm quyền tùy nghi, gọi là giấy phép lưu trú đặc biệt (Điều 50 Luật Kiểm soát Xuất nhập cảnh). Trong "Hướng dẫn liên quan đến giấy phép lưu trú đặc biệt" (Zairyū Tokubetsu Kyoka ni kakaru Guideline, 在留特別許可に係るガイドライン) do Cục Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú Nhật Bản (Shutsunyūkoku Zairyū Kanri-chō, 出入国在留管理庁) công bố, các yếu tố tích cực và tiêu cực được xem xét khi quyết định cấp phép đã được nêu rõ, trong đó một trong những yếu tố tích cực được ghi rõ là "người nước ngoài đó đã tự mình đến trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh địa phương để khai báo về việc lưu trú bất hợp pháp của mình". So với trường hợp bị phát hiện qua đợt truy quét, việc tự nguyện đến trình diện được xem là bằng chứng cho ý thức tuân thủ pháp luật và thái độ hợp tác chân thành của đương sự, và có thể là yếu tố có lợi trong quá trình xét duyệt giấy phép lưu trú đặc biệt. Tuy nhiên, không phải cứ trình diện là chắc chắn sẽ được cấp phép; quyết định cuối cùng vẫn dựa trên việc xem xét tổng hợp nhiều yếu tố khác nhau, như có vợ/chồng là người Nhật Bản hay không, có con cái đang được nuôi dưỡng hay không, thời gian lưu trú tại Nhật Bản dài hay ngắn, và nhân thân của đương sự.

Trường hợp áp dụng chế độ lệnh xuất cảnh

Mặt khác, đối với những trường hợp không đặt nặng việc tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản mà ưu tiên việc về nước nhanh chóng, việc sử dụng chế độ lệnh xuất cảnh (Điều 24-3 và Điều 55-2 đến 55-6 Luật Kiểm soát Xuất nhập cảnh) là một lựa chọn khả thi. Chế độ này có thể được áp dụng khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau: người đó đã tự mình đến trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh trước khi cuộc điều tra vi phạm được bắt đầu; không có căn cứ trục xuất nào khác ngoài việc ở quá hạn visa; chưa từng bị xử phạt hình phạt giam giữ vì một số tội danh nhất định; chưa từng bị trục xuất hoặc nhận lệnh xuất cảnh trong quá khứ; và có thể chắc chắn về việc xuất cảnh nhanh chóng. Nếu đáp ứng các điều kiện trên, người đó có thể xuất cảnh thông qua thủ tục tương đối ngắn gọn mà không bị tạm giữ. Một lợi ích lớn khác của chế độ này là thời gian cấm nhập cảnh (jōriku kyohi kikan, 上陸拒否期間, còn gọi là thời gian cấm tái nhập cảnh) được rút ngắn xuống còn nguyên tắc 1 năm, so với thời gian cấm nhập cảnh nguyên tắc 5 năm trong trường hợp bị trục xuất thông thường. Tuy nhiên, do tiền đề của chế độ này là phải xuất cảnh khỏi Nhật Bản, nên trong những trường hợp có hoàn cảnh khiến đương sự mong muốn mạnh mẽ được tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản, chẳng hạn như có vợ/chồng hoặc con cái là người Nhật Bản, thì trong nhiều trường hợp nên hướng đến giấy phép lưu trú đặc biệt thay vì lệnh xuất cảnh.

Giới thiệu về văn phòng chúng tôi

Việc nên hướng đến giấy phép lưu trú đặc biệt hay nên sử dụng chế độ lệnh xuất cảnh là một quyết định đòi hỏi sự đánh giá chuyên môn, vì kết luận sẽ khác nhau đáng kể tùy theo các yếu tố cụ thể như thời gian lưu trú, quan hệ gia đình, nhân thân, và hoàn cảnh bị phát hiện. Văn phòng chúng tôi (Funato International Law Office, 舟渡国際法律事務所 — Luật sư Matsumura Daisuke, 松村大介) có khả năng phân tích các trường hợp được cấp phép và không được cấp phép giấy phép lưu trú đặc biệt do Cục Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú Nhật Bản công bố qua nhiều năm, kết hợp với kinh nghiệm giải quyết các vụ việc thực tế trước đây, để đánh giá ở một mức độ nhất định mức độ phù hợp giữa từng trường hợp cụ thể với xu hướng cấp phép giấy phép lưu trú đặc biệt. Dựa trên phân tích này, chúng tôi sẽ giải thích triển vọng thực tiễn về việc nên tiến hành thủ tục hướng đến giấy phép lưu trú đặc biệt, hay nên lựa chọn chế độ lệnh xuất cảnh để giải quyết nhanh chóng.

Văn phòng chúng tôi có nhiều kinh nghiệm phong phú trong các thủ tục quản lý xuất nhập cảnh, bao gồm việc từng giành được giấy phép lưu trú đặc biệt chưa từng có tiền lệ trong một vụ việc bị xác định phạm tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp, cũng như từng giành được giấy phép lưu trú đặc biệt ngay trong lần xét duyệt đầu tiên dù thủ tục kết hôn hoặc nhận con chưa hoàn tất — một tình huống khó khăn. Ngoài ra, Luật sư Matsumura Daisuke trực tiếp phụ trách toàn bộ quy trình từ khâu gặp gỡ ban đầu cho đến khi kết thúc thủ tục, và văn phòng có đội ngũ phiên dịch viên tiếng Trung chuyên trách, am hiểu sâu về các vụ việc liên quan đến người nước ngoài. Nếu quý vị đang gặp khó khăn liên quan đến việc ở quá hạn visa, hoặc đang băn khoăn về triển vọng sắp tới, xin vui lòng liên hệ với văn phòng chúng tôi càng sớm càng tốt.

Lời kết

Vấn đề ở quá hạn visa có đặc điểm là càng để lâu thì các lựa chọn xử lý càng bị thu hẹp. Việc cân nhắc tự mình đến trình diện sớm, cùng với việc tham khảo ý kiến của chuyên gia, để lựa chọn phương án phù hợp nhất với hoàn cảnh của bản thân, là điều rất quan trọng. Xin lưu ý rằng bài viết này là giải thích mang tính tổng quát dựa trên các quy định pháp luật tính đến thời điểm tháng 8 năm 2026; đối với từng trường hợp cụ thể, xin vui lòng trực tiếp liên hệ luật sư để được tư vấn. Ngoài ra, các trường hợp giải quyết trong quá khứ được đề cập trong bài viết này dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ việc, và không đảm bảo sẽ đạt được kết quả tương tự.

Người viết

Matsumura Daisuke (松村 大介／まつむら だいすけ) — Luật sư

Thành viên Đoàn Luật sư Tokyo số 1 (Đăng ký số: 59077／Đăng ký năm 2019)

Funato International Law Office (舟渡国際法律事務所) — Tầng 3 Tòa nhà Fuse Honkan, số 4-10, Takada 3-chome, quận Toshima, Tokyo

Tập trung chủ yếu vào lĩnh vực bào chữa hình sự cho người nước ngoài, đặc biệt là thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc, và các thủ tục liên quan đến quản lý xuất nhập cảnh. Có kinh nghiệm giải quyết thành công nhiều vụ việc, bao gồm giành được bản án vô tội trong vụ việc vi phạm Luật Kiểm soát Chất kích thích (tàng trữ với mục đích kinh doanh), giành được quyết định không truy tố trong vụ việc lừa đảo có tổ chức, và giành được giấy phép lưu trú đặc biệt trong những trường hợp được xem là khó khăn.

Funato International Law Office (舟渡国際法律事務所)

Trang web: https://matsumura-lawoffice.jp/

WeChat ID: matsumura1119