Quên gia hạn tư cách lưu trú (visa) ở Nhật có bị coi là phạm tội không

Bạn lấy thẻ cư trú ra xem và nhận ra ngày hết hạn đã trôi qua từ lúc nào. Vì bận công việc, bận gia đình, thủ tục gia hạn đã bị quên mất. Đây không phải là tình huống hiếm gặp. Câu đầu tiên mà phần lớn mọi người hỏi đều giống nhau: tôi đâu có cố ý, vậy mà vẫn bị coi là phạm tội sao. Cảm giác đó hoàn toàn dễ hiểu. Bài viết này sẽ trình bày, theo đúng các điều luật, những gì xảy ra khi bạn ở quá hạn vì quên gia hạn thời gian lưu trú, tách riêng hai mặt: trách nhiệm hình sự và thủ tục nhập quản.

Quên gia hạn tư cách lưu trú có bị coi là phạm tội không

Xin nói ngay kết luận: ngay cả khi quá hạn chỉ vì quên, tội cư trú bất hợp pháp vẫn có thể được cấu thành. Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn (nhập quản pháp, 出入国管理及び難民認定法) tại Điều 70 khoản 1 mục 5 quy định đối tượng bị xử phạt là "người ở lại Nhật Bản quá thời gian lưu trú (bao gồm cả khoảng thời gian được phép lưu trú tại Nhật Bản theo quy định tại Điều 20 khoản 6) mà không được gia hạn hoặc thay đổi thời gian lưu trú". Theo phần chính của khoản này, hình phạt luật định là hình phạt giam giữ (拘禁刑, kōkinkei) đến 3 năm hoặc phạt tiền đến 3 triệu yên, và cũng có thể áp dụng đồng thời cả hai.

Điều quan trọng là điều luật đòi hỏi cái gì. Điều luật đòi hỏi việc "ở lại Nhật Bản quá thời hạn mà không được gia hạn hoặc thay đổi", chứ không đòi hỏi "có mục đích ở lại bất hợp pháp". Nói cách khác, ngay cả khi bạn không hề có ý định cố tình bám trụ lại Nhật Bản, các yếu tố cấu thành của điều luật này vẫn có thể được thỏa mãn.

Lời giải thích "tôi không biết", "tôi quên mất" có được chấp nhận đến mức nào

Về nguyên tắc, việc truy cứu trách nhiệm hình sự đòi hỏi phải có lỗi cố ý, tức là "ý định phạm tội". Điều 38 khoản 1 Bộ luật Hình sự Nhật Bản quy định: "Hành vi không có ý định phạm tội thì không bị xử phạt. Tuy nhiên, trường hợp pháp luật có quy định đặc biệt thì không theo quy định này." Vì vậy, nếu bạn thực sự hoàn toàn không nhận thức được rằng thời gian lưu trú đã hết, về mặt lý luận vẫn còn không gian để phủ định lỗi cố ý.

Tuy nhiên, lời giải thích đó có được chấp nhận ngay trong thủ tục thực tế hay không lại là chuyện khác. Ngày hết hạn thời gian lưu trú được ghi rõ trên thẻ cư trú, và các thủ tục gia hạn cũng đều có hướng dẫn. Ngoài ra, nếu trong lòng bạn đã nghĩ "có lẽ đã quá hạn rồi" nhưng vẫn không kiểm tra và tiếp tục sinh sống tại Nhật Bản, thì có thể bị đánh giá là có lỗi cố ý gián tiếp (未必の故意). Việc có lỗi cố ý hay không không do lời khai một chiều của đương sự quyết định, mà được đánh giá từ những tình tiết khách quan: có dấu vết cho thấy bạn đã kiểm tra thẻ cư trú hay không, quá trình trao đổi với nơi làm việc hoặc nhà trường, và bạn đã chuẩn bị hồ sơ gia hạn hay chưa.

Do đó, chỉ nói một câu "tôi chỉ quên thôi" là không đủ. Vì sao không nhận ra, nhận ra vào lúc nào và nhờ tình huống gì, sau khi nhận ra đã làm gì, tất cả đều cần được trình bày cụ thể kèm theo tài liệu. Cách xây dựng phần trình bày này ảnh hưởng cả đến mức độ nặng nhẹ của xử lý hình sự lẫn đến việc xét cấp phép cư trú đặc biệt được nói ở phần sau.

Nếu không có lỗi cố ý thì có tránh được cưỡng chế trục xuất không

Không. Đây là điểm nhiều người hiểu nhầm. Vấn đề hình sự và vấn đề có được tiếp tục ở lại Nhật Bản hay không là hai đường song song.

Điều 24 mục 4 điểm ロ của nhập quản pháp quy định "người ở lại Nhật Bản quá thời gian lưu trú mà không được gia hạn hoặc thay đổi thời gian lưu trú" là căn cứ cưỡng chế trục xuất (退去強制). Điều luật này lấy trạng thái khách quan là việc ở lại Nhật Bản sau khi hết hạn làm điều kiện, và trên văn bản không đặt lỗi cố ý hay lỗi vô ý làm yếu tố cấu thành. Vì vậy, dù thực sự chỉ là quên, thủ tục cưỡng chế trục xuất vẫn có thể được khởi động với lý do thuộc Điều 24 mục 4 điểm ロ.

Trường hợp được đình chỉ truy tố về mặt hình sự, hoặc được tòa án cho hưởng án treo toàn bộ hình phạt, cũng vậy. Điều 24 mục 4 điểm リ tuy quy định người bị tuyên hình phạt giam giữ chung thân hoặc trên 1 năm là đối tượng cưỡng chế trục xuất, nhưng loại trừ rõ ràng bằng văn bản những người được tuyên án treo toàn bộ hình phạt. Do đó, bản án kiểu "1 năm 6 tháng, án treo 3 năm" không rơi vào điểm リ. Nhưng vì ngay từ đầu đã thuộc căn cứ cưỡng chế trục xuất theo điểm ロ, nên cách hiểu "được án treo nên có thể ở lại" là sai. Việc làm nhẹ xử lý hình sự và việc được tiếp tục cư trú tại Nhật Bản phải được thiết kế như hai mục tiêu riêng biệt.

Đã nộp đơn gia hạn nhưng ngày hết hạn đã đến thì sao

Trường hợp này được xử lý khác. Điều 20 khoản 6 nhập quản pháp quy định rằng người đã nộp đơn xin gia hạn được tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản với tư cách lưu trú (在留資格) cũ trong một khoảng thời gian nhất định cho đến khi có quyết định. Đây là khoảng thời gian thường gọi là thời hạn đặc lệ. Trong khoảng thời gian này, dù ngày ghi trên thẻ cư trú đã trôi qua, bạn vẫn không bị coi là cư trú bất hợp pháp.

Sở dĩ Điều 70 khoản 1 mục 5 phải đặc biệt thêm phần trong ngoặc "thời gian lưu trú (bao gồm cả khoảng thời gian được phép lưu trú tại Nhật Bản theo quy định tại Điều 20 khoản 6)" chính là vì lấy tiền đề rằng cho đến khi thời hạn đặc lệ kết thúc thì chưa phải là đối tượng bị xử phạt. Ngược lại, nếu không nộp đơn trước ngày hết hạn thì thời hạn đặc lệ này không phát sinh. Trong các buổi tư vấn về "quên gia hạn", điều đầu tiên cần xác nhận là trước ngày hết hạn có nộp đơn nào hay không. Đó chính là ranh giới phân chia.

Khi phát hiện đã quá hạn lưu trú thì trước tiên nên làm gì

Ngay tại thời điểm phát hiện, bạn có lựa chọn tự mình đến trình diện và khai báo tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú địa phương, trước khi nhân viên cảnh vệ nhập quản khởi động điều tra vi phạm (Điều 27 trở đi của nhập quản pháp). Quyết định tại thời điểm này liên quan trực tiếp đến việc sau này bạn có thể quay lại Nhật Bản hay không.

Điều 24-3 nhập quản pháp quy định các điều kiện của lệnh xuất cảnh (出国命令). Mục 1 điểm イ chỉ "người tự mình đến trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú với ý định nhanh chóng rời khỏi Nhật Bản, trước khi điều tra vi phạm theo quy định tại Điều 27 được khởi động". Cùng mục điểm ロ chỉ "người bày tỏ với thẩm tra viên nhập cảnh hoặc nhân viên cảnh vệ nhập quản ý định nhanh chóng rời khỏi Nhật Bản, sau khi điều tra vi phạm được khởi động nhưng trước khi nhận thông báo theo Điều 47 khoản 3". Để trở thành đối tượng của lệnh xuất cảnh, còn phải thỏa mãn toàn bộ các điều kiện sau.

• Không thuộc bất kỳ trường hợp nào tại Điều 24 mục 3 đến mục 3-5, mục 4 điểm ハ đến ヨ, mục 8 hoặc mục 9.
• Sau khi vào Nhật Bản, không bị tuyên hình phạt giam giữ về các tội xâm nhập chỗ ở; làm giả tiền tệ, văn bản, chứng khoán có giá, dữ liệu điện từ của thẻ thanh toán; đánh bạc; giết người; cố ý gây thương tích; bắt giữ giam người trái phép; bắt cóc dụ dỗ; trộm cắp cướp tài sản; lừa đảo cưỡng đoạt; tội liên quan tài sản do phạm tội mà có; tội theo Điều 1, 1-2, 1-3 Luật xử phạt hành vi bạo lực; tội theo Luật phòng chống trộm cướp; tội theo Điều 15, 16 Luật cấm sở hữu dụng cụ mở khóa đặc biệt; tội theo Điều 2, Điều 6 khoản 1 Luật xử phạt hành vi lái xe gây chết người hoặc thương tích; hoặc tội theo Điều 22 Luật phòng chống xử lý vật phẩm kim loại đặc định bị trộm cắp.
• Trước đây chưa từng bị cưỡng chế rời khỏi Nhật Bản, cũng chưa từng xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh quy định tại Điều 55-85 khoản 1.
• Được dự kiến chắc chắn sẽ nhanh chóng rời khỏi Nhật Bản.

Khi lệnh xuất cảnh được ban hành, thẩm tra viên chủ nhiệm sẽ ra lệnh xuất cảnh nhanh chóng và ấn định thời hạn xuất cảnh trong phạm vi không quá 15 ngày (Điều 55-85 khoản 1). Có thể kèm theo các điều kiện như hạn chế nơi cư trú, phạm vi đi lại (khoản 3 cùng điều). Khác với thủ tục cưỡng chế trục xuất, thủ tục lệnh xuất cảnh không lấy việc tạm giữ người làm tiền đề.

Trường hợp quên gia hạn có được cấp phép cư trú đặc biệt không

Với những người có gia đình tại Nhật Bản, không thể chọn phương án rời đi, thì phép cư trú đặc biệt (在留特別許可, Điều 50 nhập quản pháp) là vấn đề trọng tâm. Khoản 1 của điều này quy định rằng ngay cả khi thuộc đối tượng bị cưỡng chế trục xuất, nếu thuộc một trong các mục được liệt kê thì Bộ trưởng Bộ Tư pháp có thể theo đơn của người nước ngoài đó hoặc theo thẩm quyền cấp phép cư trú đặc biệt. Phần lớn các vụ việc cư trú bất hợp pháp do quên gia hạn được xem xét trong khuôn khổ mục 5: "khi Bộ trưởng Bộ Tư pháp nhận thấy có tình tiết khác cần đặc biệt cho phép cư trú".

Các tình tiết được xem xét khi phán đoán được luật định tại khoản 5 cùng điều: lý do mong muốn được cư trú, quan hệ gia đình, tư cách đạo đức và hành vi, hoàn cảnh dẫn đến việc nhập cảnh Nhật Bản, thời gian đã cư trú tại Nhật Bản, địa vị pháp lý trong thời gian đó, sự việc trở thành lý do cưỡng chế trục xuất, sự cần thiết của cân nhắc nhân đạo, ngoài ra còn xem xét tình hình trong và ngoài nước cùng ảnh hưởng đối với người cư trú bất hợp pháp tại Nhật Bản và các tình tiết khác. Trong vụ việc quên gia hạn, cần dựa vào tài liệu để chứng minh rằng hoàn cảnh nhập cảnh không có vấn đề, địa vị pháp lý trong thời gian cư trú vốn là hợp pháp, và thực tế sinh hoạt cũng như công việc không thay đổi so với trước.

Ngoài ra, nếu vụ việc chỉ liên quan đến cư trú bất hợp pháp (Điều 24 mục 4 điểm ロ) thì không thuộc đối tượng của điều kiện nghiêm ngặt hơn tại phần trừ của Điều 50 khoản 1 (theo đó, đối với người bị tuyên hình phạt giam giữ chung thân hoặc trên 1 năm và một số trường hợp khác, chỉ cấp phép khi nhận thấy có tình tiết đặc biệt cho thấy việc không cho phép cư trú là thiếu cân nhắc nhân đạo). Đây là tình tiết có lợi. Ngược lại, nếu bị tuyên hình phạt giam giữ trên 1 năm không cho hưởng án treo thì phần trừ này được áp dụng và triển vọng sẽ khó khăn hơn nhiều.

Cũng cần nói thêm rằng, theo những gì được biết, trong các ví dụ về phép cư trú đặc biệt do Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú công bố có bao gồm dạng vụ việc người nước ngoài đã quên nộp đơn gia hạn thời gian lưu trú. Tuy nhiên, các ví dụ được công bố đều được viết trừu tượng để không nhận diện được cá nhân, nên không thể dựa vào đó mà cho rằng vụ việc tương tự sẽ được cấp phép. Công việc vẫn là tích lũy từng tình tiết riêng có của chính vụ việc của bạn theo từng yếu tố được xem xét.

Về mặt thủ tục, đơn xin phép cư trú đặc biệt do người nước ngoài bị tạm giữ theo lệnh tạm giữ hoặc người nhận quyết định biện pháp giám sát nộp (khoản 2 cùng điều), và sau khi lệnh cưỡng chế trục xuất được ban hành thì không thể nộp đơn nữa (khoản 3). Khi ra quyết định không cấp phép, cơ quan phải nhanh chóng thông báo bằng văn bản có nêu lý do (khoản 10). Nghĩa là khoảng thời gian bạn có thể hành động là có giới hạn.

Ý nghĩa của việc chủ động hành động trước khi bị phát hiện

Trong các vụ quên gia hạn, thường xuất hiện một quãng thời gian mà đương sự "đã nhận ra nhưng không biết phải làm gì nên cứ để đó". Tuy nhiên, về mặt pháp lý, quãng trống ấy chuyển hóa thành bất lợi rất cụ thể.

Điều 5 khoản 1 mục 9 nhập quản pháp quy định thời hạn từ chối cho nhập cảnh theo từng loại. Người xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh: 1 năm kể từ ngày xuất cảnh (điểm ホ). Ngược lại, người thuộc Điều 24-3 mục 1 điểm ロ, tức là người chỉ bày tỏ ý định xuất cảnh sau khi điều tra vi phạm đã bắt đầu, nếu xuất cảnh theo lệnh xuất cảnh rồi sau đó muốn nhập cảnh để hoạt động với tư cách lưu trú ngắn hạn thì là 5 năm kể từ ngày xuất cảnh (điểm ヘ). Xa hơn nữa, nếu vì bị phát hiện mà không còn đáp ứng điều kiện của lệnh xuất cảnh thì vụ việc chuyển thành cưỡng chế trục xuất: 5 năm đối với người trước đó chưa từng bị cưỡng chế trục xuất hay có lệnh xuất cảnh (điểm ハ), và 10 năm đối với người đã từng có tiền lệ như vậy (điểm ニ). Nếu bị cưỡng chế trục xuất do thuộc Điều 24 mục 4 từ điểm オ đến ヨ thì theo Điều 5 khoản 1 mục 10, việc từ chối cho nhập cảnh không có thời hạn ấn định.

Cùng xuất phát từ một sự việc là "quên gia hạn", nhưng số năm cho đến khi có thể trở lại Nhật Bản khác nhau tùy theo việc bạn tự trình diện trước khi điều tra vi phạm bắt đầu, bày tỏ ý định sau khi điều tra đã bắt đầu, hay bị phát hiện. Thêm vào đó, Hướng dẫn về phép cư trú đặc biệt, được sửa đổi tháng 3 năm Reiwa 6 và có hiệu lực từ ngày 10 tháng 6 cùng năm, một mặt xác định phép cư trú đặc biệt là "biện pháp mang tính ngoại lệ và ân huệ dành cho người nước ngoài lẽ ra phải bị cưỡng chế rời khỏi Nhật Bản", mặt khác ghi rõ rằng việc người nước ngoài tự mình đến trình diện tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú địa phương để khai báo tình trạng cư trú bất hợp pháp được xem xét như một yếu tố tích cực. Ngược lại, tình trạng cư trú bất hợp pháp kéo dài bị đánh giá là yếu tố tiêu cực. Thời gian bị quên càng kéo dài, yếu tố tiêu cực này càng tích tụ.

Dù vậy, không nên đi trình diện khi chưa có dự liệu về những gì diễn ra sau đó. Bạn có đáp ứng điều kiện của lệnh xuất cảnh không, bạn có xin phép cư trú đặc biệt không, và nếu có thì cần chuẩn bị những tài liệu gì. Quyết định phương châm rồi mới hành động sẽ ảnh hưởng rất lớn đến kết quả.

Giới thiệu về văn phòng chúng tôi

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo) lấy bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập quản làm lĩnh vực trọng tâm, chủ yếu phục vụ thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc. Luật sư phụ trách là ông Daisuke Matsumura, thuộc Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký 59077, đăng ký năm 2019).

Thể chế của văn phòng có ba đặc điểm. Thứ nhất, từ lần tiếp xúc đầu tiên tại nơi tạm giữ cho đến khi kết thúc tranh tụng tại phiên tòa, luật sư Matsumura trực tiếp phụ trách toàn bộ các công đoạn, không giao cho nhân viên văn phòng hay luật sư trẻ làm thay. Thứ hai, văn phòng có phiên dịch tiếng Trung chuyên trách thường trực, thông thạo các vụ việc liên quan đến người nước ngoài; đối với các ngôn ngữ khác, chúng tôi bố trí phiên dịch tùy theo yêu cầu của từng vụ việc. Việc được sử dụng phiên dịch đứng về phía thân chủ, tách biệt với phiên dịch do cơ quan điều tra chỉ định, có ý nghĩa thực tế khi cần truyền đạt chính xác lời trình bày của đương sự. Thứ ba, đối với việc gia hạn hoặc thay đổi tư cách lưu trú sau khi thủ tục hình sự kết thúc, chúng tôi phối hợp với hành chính thư sĩ liên kết để xử lý trọn gói tại một nơi. Khả năng thiết kế đồng thời cả mặt hình sự lẫn mặt nhập quản đặc biệt quan trọng trong những vụ quên gia hạn.

Xin giới thiệu hai vụ việc liên quan.

Vụ việc đạt được phép cư trú đặc biệt vốn được coi là rất khó, chỉ qua một lần thủ tục. Thân chủ nhập cảnh Nhật Bản với mục đích du lịch và có con với một phụ nữ Nhật Bản, nhưng đã mất tư cách lưu trú và bị bắt, bị truy tố vì cư trú bất hợp pháp. Luật sư Matsumura đã thương lượng với cơ quan chức năng từ góc độ hiến pháp, hoàn tất thủ tục kết hôn và nhận cha con, thu thập chứng cứ có lợi và phân tích các ví dụ cấp phép trước đây, và phép cư trú đặc biệt đã đạt được.

Vụ việc người phụ nữ đứng trước nguy cơ bị trục xuất được cấp phép cư trú đặc biệt. Thân chủ bị quy kết oan về tội tiếp tay cho lao động bất hợp pháp. Đối với thực tiễn lâu nay cho rằng căn cứ cưỡng chế trục xuất không đòi hỏi lỗi cố ý hay lỗi vô ý, chúng tôi đã khởi kiện để đặt lại vấn đề về phạm vi của nguyên tắc trách nhiệm cá nhân và tranh tụng đến cấp phúc thẩm; sau đó cơ quan nhập quản đã công nhận phép cư trú đặc biệt. Đây chính là vụ việc đối diện trực tiếp với vấn đề được bàn trong bài viết này.

Buổi tư vấn đầu tiên miễn phí. Chi phí sẽ được báo giá tùy theo nội dung vụ việc.

Lời kết

Đặc điểm của các vụ quên gia hạn là lỗi của đương sự thì nhỏ, nhưng bất lợi pháp lý lại tích tụ chắc chắn theo thời gian. Khoảng cách giữa ngày bạn nhận ra và ngày bạn bắt đầu hành động càng ngắn thì những con đường có thể lựa chọn càng rộng mở. Xin đừng để ngày tháng trôi qua trong lúng túng; hãy trao đổi với chúng tôi trước.

Bài viết này là giải thích mang tính khái quát. Với vụ việc cụ thể của mình, xin hãy tư vấn trực tiếp với luật sư.

Ngoài ra, các vụ việc đã giải quyết được giới thiệu ở trên dựa trên hoàn cảnh riêng của từng vụ và không bảo đảm sẽ có kết quả tương tự.

Người viết

Daisuke Matsumura, Luật sư

Đoàn Luật sư Dai-Ichi Tokyo (số đăng ký: 59077, đăng ký năm 2019)

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado (Tòa nhà Fuse, tòa chính tầng 3, 3-4-10 Takada, Toshima-ku, Tokyo)

Lấy bào chữa hình sự cho người nước ngoài và thủ tục nhập quản làm lĩnh vực trọng tâm, chủ yếu phục vụ thân chủ mang quốc tịch Trung Quốc.

Có các kết quả như tuyên vô tội trong vụ vi phạm Luật kiểm soát chất kích thích (tàng trữ nhằm mục đích trục lợi), quyết định không truy tố trong vụ lừa đảo có tổ chức, và đạt được phép cư trú đặc biệt trong những vụ việc được coi là khó.

Liên hệ

Văn phòng Luật sư Quốc tế Funado

Website: https://matsumura-lawoffice.jp/

WeChat ID: matsumura1119

Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này

日本語 / 简体中文 / 繁體中文 / English / 한국어